Sztuka narodowa: zjawisko artystyczne, mit i konstrukt naukowy.

Data: poniedziałek 14:00-15:20

Miejsce: Aula w Pałacu Larischa, ul. Bracka 12

Tryb: hybrydowy

Koordynacja: prof. dr hab. Piotr Krasny

Opis: Większość ministerstw w Europie, zajmujących się opieką nad zabytkami i aktualnym życiem artystycznym nosi nazwę ministerstw kultury i dziedzictwa narodowego. W księgarniach nie brakuje też książek poświęconych sztuce różnych narodów. Kiedy jednak zastanowimy się głębiej nad dorobkiem sztuki europejskiej, dostrzegamy, że ma ona w znacznym stopniu charakter „kosmopolityczny” i jest w zasadzie zrozumiała dla wszystkich narodów w Europie. Podczas tegorocznych zajęć chciałbym zatem zastanowić się, jakie subtelne elementy nadają dorobkowi różnych narodów specyficzny charakter, a także jakie działania służyły przez wieki wydobyciu tego charakteru. Wykłady będą więc poświęcone nie tylko „czystej” historii sztuki, ale także dziejom historiografii artystycznej, konserwacji zabytków, muzealnictwa i im podobnym dziedzinom naukowym.

Program kursu:

1. Semestr

12.10.2026: Narody – różne definicje i formuły.

Narody różniły się pomiędzy sobą, przybierając różny cechy, określające ich tożsamość pod wpływem okoliczności historycznych i różnych uwarunkowań ideowych. Nie sposób więc podać jednej ponadczasowej definicji narodu, ale należy opisywać jego zmieniający się charakter w różnych epokach i środowiskach.

19.10.2026: Sztuka narodowa – próba definicji.

Sztuka w Europie zdaje się mieć przede wszystkim uniwersalny charakter, przejawiający się w konwencjach stylistycznych i ikonograficznych. Powszechnych zjawiskiem na tym obszarze jest migracja pomiędzy państwami artystów i dzieł sztuki. Narodowy charakter wytworów artystycznych przejawia się więc raczej w bardziej szczegółowych elementu przekazu ideowego dzieł, którego odczytanie wymaga dość subtelnych badań.

26.10.2026: Narodowa tożsamość sztuki religijnej w starożytności.

Ludy/narody osiadłe w starożytności w basenie Morza Śródziemnego określały swoją tożsamość poprzez wyznawaną religię – Egipcjanie, Asyryjczycy, Persowie, Żydzi, Grecy i inni różnili się tymi, że byli wierni innym, „swoim” bóstwom. W religiach politeistycznych bóstwa te było uobecniane poprzez swojej wizerunki i – w szerszym ujęciu – poprzez poświęcone im architektoniczne założenia kultowe. Badacze utożsamiając więc zwykle (lub mieszają) dorobek artystyczny tych ludów określający ich tożsamość narodową i religijną.

09.11.2026: Funkcje polityczne sztuki narodu rzymskiego.

Rzymianie podkreślali bardzo mocno tożsamość swojego narodu, odróżniającą go od okolicznych barbarzyńców. Rzymskie elity wzmacniały bardzo konsekwentnie dumę narodową, uzmysławiając swojej społeczności jej nadzwyczajne osiągnięcia cywilizacyjne. Należały do nich nowatorskie osiągnięcia budowlane, widoczne we wspaniałych gmachach wnoszonych w stolicy państwa rzymskiego i we wszystkich jego prowincjach. Budowle te służy więc także unifikacji ludów, z których – zwłaszcza za czasów Cesarstwa – starano się stworzyć wielki naród rzymski.

16.11.2026: Czy istniała sztuka narodowa w okresie wczesnego średniowiecza.

Rozbicie Cesarstwa Rzymskiego przez najazd barbarzyńców doprowadziło do powstania niewielkich państw plemiennych, łączących się czasem w większe organizmy polityczne. Dla utrwalenia tych procesów starano się przekonywać poddanych, że stanowią jeden naród. W tej akcji istotną rolę odgrywała sztuka, której nie tyle starano się nadać narodową odrębność, ile wykorzystać ją do głoszenia treści, wspierających „świeżą” tożsamość i dumę narodową.

23.11.2026: Giorgio Vasari – odkrywce sztuki narodowej.

Giorgio Vasari, spisując żywoty artystów, starał się wykazać, że artyści włoscy, w wśród nich szczególnie artyści toskańscy, wyróżniają się nadzwyczajnymi zdolnościami i osiągnięciami artystycznymi, ukazującymi duchową wielkość ich narodu. Wskazał także pewne rozwiązania formalne, znamienne dla włoskiej sztuki narodowej. Autorzy z innych wspólnot narodowych (zwłaszcza Niderlandczyk Carel van Mander) w odpowiedzi na jego książkę zaczęli głosić wielkość swojej sztuki narodowej i poszukiwać jej specyficznych cech.

30.11.2026: Albrecht Dürer, Lucas Cranach, Joachim van Sandrart i problem sztuki narodowej w Niemczech.

W epoce nowożytnej doszło do wyrazistego określenia niemieckiej tożsamości narodowej, m.in. za sprawą Marcina Lutra i innych reformatorów religijnych. Z czasem ich działalności zbiegła się działalność wielu wybitnych niemieckich artystów, którzy świadomie konkurowali z Włochami, a ich twórczość została uznana przez rodaków za wybitny wyraz ducha narodowego. W XVII wieku Joachim von Sandrart rozpropagował dorobek wybitnych niemieckich twórców w książce „konkurującej” z żywotami Vasariego.

07.12.2026: Starożytnictwo we Włoszech i w Niderlandach w poszukiwaniu tożsamości sztuki narodowej.

Badacze przeszłości działający w XVI wieku dostrzegli, że dzieje ich ludów lub narodów są dokumentowane nie tylko przez źródła pisane, ale także przez przedmioty materialne, a zwłaszcza dzieła sztuki. Zaczęto więc szukać takich zabytków i publikować książki na ich temat, głosząc we wstępach dla tych dzieł, że służą one ugruntowaniu tożsamości narodowej. Tego typu działalność nazwano od tytułu książki Marcusa van Vaernewijcka Starożytności niderlandzkie starożytnictwem. Włoscy autorzy podkreślali w pracach starożytniczych szczególną godność Italii, wyrażającą się we wspaniałych dziełach, zgromadzonych w jej starożytnych miastach.

14.12.2026: Starożytnictwo we Francji w Anglii w poszukiwaniu sztuki narodowej w XVII i XVIII wieku.

Badania starożytnicze we Francji i Anglii były sponsorowane przez elity państwowe, które dążyły do ukształtowania nowoczesnych narodów. W pierwszym z tych państw działanie takie podjął sam król, skupiając starożytników w Akademii Inskrypcji. W drugim możnowładcy utworzyli specjalne stowarzyszenie starożytników, którego członkami byli zarówno badacze, jak i ich dobroczyńcy. Dzięki takim rozwiązaniom opracowania starożytnicze były wydawane w bardzo efektownej formie, rozpowszechniając ideę narodowej tożsamości sztuki w szerokich i wpływowych rzeszach społeczeństwa.

11.01.2027: Poszukiwanie wątków narodowych w teorii architektury w epoce nowożytnej.

Architektura uchodziła na obszarze za sztukę uniwersalną, opartą na wzorach czerpach z klasycznej sztuki Grecji i Rzymu. Od XVII wieku w traktatach archeologicznych zaczęto sugerować stosowanie obok porządków antycznych tak zwanych porządków narodowych. Ponieważ Vasari uznał gotyk za „styl niemiecki”, Niemcy (a także inne narody germańskie) próbowały kontynuować rozwiązania średniowieczne jako naznaczone narodową tożsamością. Aż po wiek XIX nie zdołano jednak nigdzie określić zasobu form architektonicznych, z których dałoby się skomponować zwarty i wyrazisty styl narodowy.

18.01.2027: Narodowa tożsamość sztuki religijnej w epoce nowożytnej.

W epoce nowożytnej religia, ze swej istoty uniwersalna, zaczęła ulegać rozbiciu na narodowe warianty. Nowe Kościoły protestanckie zaczęły organizować się w obszarze poszczególnych państw i przyjmować (a czasem wręcz kreować) elementy kulturowe, charakterystyczne dla ich narodów. W polemice z nimi Kościoły katolicki i prawosławny weszły na podobne tory, przyswajając lokalne odrębności. Wskutek tego o ile prawdy wiary pozostały uniwersalne, sposób ich przekazywania nabrał lokalnego charakteru, co dotyczyło także sztuki religijnej, przybierającej w różnych krajach nieco odmienny wyraz.

25.01.2027: Narodowa tożsamość sztuki rezydencjonalnej w epoce nowożytnej.

Architektura mieszkalna jest ze swej natury bardzo ściśle dostosowana do klimatu i do lokalnych obyczajów. Na terenie Europy wykształciły się więc różnorodne formy zamków, pałaców i dworów. Dokonując ewidentnych manipulacji przypisano poszczególne rozwiązania różnym narodom. Warto zaznaczyć, że pierwszy polski traktat architektoniczny opisywał sposoby budowanie rezydencji „podług nieba i zwyczaju polskiego”. Podobne regulacje starano się wprowadzić w wielu innych państwach.

01.02.2027: Próba stworzenia francuskiej sztuki narodowej za panowania Burbonów.

Królowie z dynastii Burbonów przywiązywali dużą wagę do ugruntowania świadomości narodowej Francuzów. W tym celu powołali akademie, które miały stworzyć formułę francuskiej narodowej sztuki i architektury. W rym celu akademicy nie odwoływali się jednak do narodowej tradycji, ale sięgali po rozwiązania klasyczne, który miały wyrażać racjonalny, jasny i uporządkowany charakter narodu francuskiego.

2. Semestr

01.03.2027: Poszukiwanie angielskiego stylu narodowego w architekturze w XVIII wieku.

Nową koncepcję charakteru narodów Wielkiej Brytanii określili Walter Scott i inni naśladujący go pisarze, poświęcający swoje dzieła średniowiecznym przodkom Anglików i Szkotów, prezentujących wyraziście swoje cnoty i inne cechy narodowe. Książki te prezentowały także wizje pierwotnego stylu Brytyjczyków, mianowicie malowniczego gotyku. Styl walterscottowy lub anglogotyk stosowano najpierw w rezydencjach, a z czasem także w świątyniach i w różnych budowlach użyteczności publicznej.

08.03.2027: Znaczenie rewolucji francuskiej w zdefiniowaniu artystycznego dziedzictwa narodowego i sformułowaniu prawa o jego ochronie.

Rewolucja francuska niszczyła początkowo zabytki dokumentujące monarchiczny i rewolucyjny charakter dawnej Francji. Aby powstrzymać to szaleństwo niszczenia Henri Gregoire zaproponował, aby dziedzictwo to traktować jako narodowe, czyli wyrażające tożsamość całego narodu. Dekret konwentu o ochronie dziedzictwa narodowego przyczynił się do upowszechnienia tego określenia w całej Europie.

15.03.2027: Narodowe wątki w muzealnictwie XIX wieku.

Najstarsze publiczne muzea w Europie gromadziły głównie antyczne dzieła sztuki greckiej i rzymskiej, a z czasem także dzieła najwybitniejszych twórców włoskiego renesansu. Za czasów rewolucji francuskiej utworzono jednak w Paryżu Muzeum Pamiątek Francuskich (zrabowanych głównie z kościołów), które miało rozbudzać dumę z narodowego dziedzictwa, podsycająca uczucia patriotyczne. Idę tę podchwycono szybko w Niderlandach i na Węgrzech, tworząc pierwsze muzea zwane narodowymi, które często stawały się także bardzo ważnymi ośrodkami społecznego i politycznego życia narodów.

22.03.2027: Narodowe pryncypia w ochronie zabytków w XIX wieku.

Działania na rzecz ochrony zabytków w XIX wieku przybierały charakter odosobnionych spektakularnych działań, skupionych na pojedynczych dziełach architektury. Obiekty takich akcji dobierano konsekwentnie według jednolitego klucza, skupiając się na gmachach, które uważano za kluczowe dla kształtowania lub wspierania świadomości narodowej. Działania te finansowano bardzo często środkami pozyskiwanymi z publicznych zbiórek, konsolidujących bardzo mocno społeczności. W czasie prac dość często zmieniano formy budowli, aby wyglądały bardziej narodowo. Inauguracje zrestaurowanych budynków przybierały zaś charakter wielkich świąt narodowych, wzmagając „kult zabytków”, wykorzystywany powszechnie do wzmagania uczuć patriotycznych.

05.04.2027: Narodowa historia sztuki w XIX i XX wieku.

Wzorcowe dzieła naukowej historii sztuki, powstające pod koniec XVIII stulecia, były poświęcone starożytnej sztuce Grecji i Rzymu. W XIX stuleciu uczeni przenieśli jednak uwagę na sztukę swoich narodów, eksponując w jej dorobku dzieła specyficzne dla danej społeczności lub prezentujące szczególnie wysoką jakość artystyczną. Około roku 1900 zaczęto publikować wielkie syntezy dziejów sztuki różnych narodów, często przybierające formy monumentalnych wieolotomowych serii. W pracach tych próbowano narzucić sztuczną jedność dziełom z wielu zróżnicowanych środowisk lub opisywano dorobek artystyczny z aktualnych granicach, odmiennych od tych w których tworzyły się lokalne więzi artystyczne.

12.04.2027: Architektura XIX w poszukiwaniu stylu narodowego.

Podstawową pytanie dziewiętnastowiecznej teorii architektury brzmiało: „w jakim stylu powinniśmy budować?”. Niemal powszechnie uważano, że powinien być to styl narodowy, którego podstawowe elementy starano się zapożyczyć z dorobku dawnej narodowej architektury. Narodowe historyzmy początkowo nie różniły się zbytnio od siebie, operując formami neogotyckimi, ujmowanymi w dość naiwny sposób. Z czasem, jednak zaczęto odwoływać się w różnych krajach do różnych tradycji stylistycznych (gotyk, renesans, barok), pozyskując możliwość dość wyrazistego komunikowania narodowych treści. Ciekawym zjawiskiem było wykorzystywanie historyzujących form przy budowie nowych typów gmachów (np. dworców kolejowych) lub przy zastosowaniu nowych technik i materiałów budowlanych.

19.04.2027: Rola „Heimatkunde” w poszukiwaniu narodowej tożsamości dziedzictwa artystycznego.

Niemieccy działacze oświatowi byli przekonani, że tożsamość narodowa jest sumą tożsamości lokalnych, które narzucają się prostym ludziom z większą wyrazistością i są łatwiejsze do ukształtowania. Niemal w każdym powiecie na terenie Niemiec organizowano towarzystwa regionalne, które tworzyły muzea, koordynowały prace konserwatorskie i wydawały książki o lokalnych zabytkach. Zajmowały się one także turystyczną promocją swoich regionów, głosząc przy tej okazji, że ich dziedzictwo znakomicie wyraża ducha niemieckiego. Działania te były naśladowane przez inne narody, które przyjęły niemiecką ideę, że miłość do małych ojczyzn skutecznie wspiera utożsamianie się z wielką ojczyzną całego narodu.

26.04.2027: Malarstwo historyczne w XIX wieku jako nośnik tożsamości narodowej.

Najważniejszym gatunkiem malarskim w większości krajów europejskich było malarstwo historyczne ukazujące dzieje narodowe, a jego wybitni twórcy stawali się narodowymi celebrytami. Powszechnie wierzono, że właśnie obrazy są w stanie poruszyć szczególnie mocno emocje widzów, zwracając ich uwagę na wydarzenia, które ukształtowały ich naród i mogły być przedmiotem szczególnej dumy narodowej. W malarstwie historycznym manipulowano przemyślnie tematami z przeszłości, ukazując je w taki sposób, aby narzucić ich właściwą narodową interpretację.

10.05.2027: Cmentarz jako nośnik narodowego dziedzictwa kulturowego w XIX wieku.

Na przełomie XIX i XX wieku zaczęły powstawać wielkie cmentarze publiczne, na których wszyscy zmarli mogli zostać indywidualnie upamiętnieni. Po pewnym czasie zaczęła funkcjonować na nich patriotyczna nekroturystyka, polegająca na wyszukiwaniu i nawiedzaniu grobów wielkich członków narodu. Na cmentarzach w wielkich miastach wyszukiwano groby wielkich rodaków i medytowano przy nich o przymiotach swojego narodu. Z czasem zaczęto tworzyć aleje zasłużonych i całe narodowe cmentarze, które odrywały kluczową rolę wśród wizualnych znaków narodowej tożsamości. Cmentarze stały się także wielkimi galeriami sztuki narodowej, ponieważ nagrobki na nich projektowali na nich najwybitniejsi architekci i rzeźbiarze, nadając im nieraz treści ważne dla wzmacniania świadomości narodowej.

17.05.2027: Groby nieznanych żołnierzy jako manifestacja tożsamości narodowej w XX wieku.

Dramat I wojny światowej uświadomił Europejczykom, że największą ofiarę dla narodu składają prości ludzie, ginący w wielkiej liczbie podczas potężnych bitew. Uznano więc, że należy oddać im hołd na zasadzie pars pro toto, czyniąc głównymi pomnikami wojskowymi państw groby pojedynczych nieznanych (to znaczy niezidentyfikowanych) żołnierzy, poległych na polu chwały. Groby nieznanych żołnierzy różniły się znacznie pomiędzy sobą, wyrażając rzeczywiście specyfikę rożnych narodów. Miały charakter bardziej religijny lub bardziej świecki, kształtowano je w mniej lub bardziej okazały sposób i sytuowano w różnych przestrzeniach. Nieodmiennie stanowią one jednak ważne przykłady dwudziestowiecznej sztuki o narodowym przekazie treściowym.

24.05.2027: Postrzeganie sztuki ludowej jako nośnika tożsamości narodowej w XIX wieku i na początku XX wieku.

W XIX stuleciu rozpowszechnił się pogląd, że wyższe warstwy narodu przyjmują zawsze mniej lub bardziej kosmopolityczną postawę, a prawdziwego narodowego ducha zachowują warstwy ludowe, u których nie został on zaburzony przez edukację i intensywne kontakty z przedstawicielami innych narodów. Rozwiązania charakterystyczne dla sztuki ludowej próbowano więc wykorzystywać przy tworzeniu nowych wariantów stylów narodowych, a tematykę ludową wprowadzano do malarstwa i rzeźby. Szczególnie trwałe okazało się korzystanie z ludowych motywów w rzemiośle artystycznym, choć tworzenie rożnych instytucji wspierających to zjawisko prawie wszędzie „zabiło” autentyczny charakter sztuki ludowej.

Chiny: historia, kultura, społeczeństwo

Data: wtorek 11:30 - 13:00

Miejsce: Instytut Konfucjusza, ul. Oleandry 2

Tryb: hybrydowy

Koordynacja: dr Joanna Wardęga

Program kursu:

1. Semestr

13.10.2026: Rosnące znaczenie Chin – dlaczego warto próbować je zrozumieć?

Wykład przybliży dynamikę zmian w Państwie Środka oraz jego globalne wpływy. Omówimy, dlaczego zrozumienie Chin jest dziś tak ważne.

20.10.2026: Stereotypy o Chinach a rzeczywistość.

Skonfrontujemy popularne mity na temat Chin z faktami historycznymi i socjologicznymi. Dowiemy się, jak upraszczanie i skupianie się na niektórych kwestiach zniekształcają prawdziwy obraz tego kraju.

27.10.2026: Historia Chin cz. 1.

Prześledzimy początki cywilizacji chińskiej oraz rządy pierwszych dynastii. Zrozumiemy historyczne fundamenty jednego z najstarszych nieprzerwanie istniejących państw świata.

03.11.2026: Historia Chin cz. 2.

Skupimy się na kolejnych dynastiach i przełomowych dla regionu odkryciach cesarstwa. Przeanalizujemy rozkwit nauki, kultury i handlu w okresie chińskiego złotego wieku.

10.11.2026: Historia Chin cz. 3.

Omówimy upadek cesarstwa oraz burzliwe czasy wojen opiumowych i obcych interwencji. Wykład zakończy się na okresie rządów Mao Zedonga, który całkowicie zmienił oblicze kraju.

17.11.2026: Droga Chin do nowoczesności.

Przeanalizujemy transformację z rolniczego państwa do globalnej potęgi technologicznej. Zrozumiemy ogromny wpływ reform gospodarczych na ten bezprecedensowy rozwój.

24.11.2026: Socjalizm o chińskiej charakterystyce, czyli chiński system polityczny.

Wyjaśnimy unikalny mechanizm działania i pozycję Komunistycznej Partii Chin w strukturach państwa. Dowiemy się, jak wolny rynek funkcjonuje w ścisłych ramach autorytarnego systemu.

01.12.2026: Chińskie wyzwania: Rozwarstwienie i nierówności społeczne.

Zwrócimy uwagę na kontrast między nowoczesnymi metropoliami a uboższą, rolniczą prowincją. Przeanalizujemy skutki społeczne nierównego tempa bogacenia się chińskich obywateli.

08.12.2026: Prawa człowieka i system kontroli społecznej w Chinach.

Przyjrzymy się nowoczesnym technologiom masowego nadzoru, w tym kontrowersyjnemu systemowi zaufania społecznego. Omówimy granice wolności obywatelskiej, metody cenzury oraz mechanizmy inwigilacji.

15.12.2026: Chińska mozaika religijna.

Poznamy główne nurty filozoficzno-religijne regionu, takie jak taoizm, konfucjanizm i buddyzm. Zrozumiemy ich praktyczny wpływ na normy społeczne i codzienność współczesnych Chińczyków.

12.01.2027: Tybet współcześnie.

Przeanalizujemy trudną sytuację polityczną, gospodarczą i kulturową Tybetu pod chińskimi rządami. Wykład zaprezentuje realia asymilacji oraz wyzwania codziennego życia w tym regionie.

19.01.2027: Chińskie tradycyjne święta, czyli nie tylko o nadchodzącym Roku Ognistej Kozy.

Zanurzymy się w bogaty kalendarz świąt, ze szczególnym uwzględnieniem Chińskiego Nowego Roku. Odkryjemy tradycyjne zwyczaje, przesądy i potrawy towarzyszące najważniejszym rodzinnym uroczystościom.

26.01.2027: Chińska rodzina dawniej i dzisiaj.

Pokażemy, w jaki sposób polityka jednego dziecka i postępująca urbanizacja trwale zmieniły strukturę tradycyjnej wielopokoleniowej rodziny. Omówimy współczesne sposoby znajdowania partnera i nowe wzorce kształtowania związków i rodzin.

2. Semestr

02.03.2027: Być kobietą w Chinach.

Wykład ukaże ewolucję roli i praw kobiet od historycznego podporządkowania systemowi po współczesną emancypację. Poruszymy również temat nowych wyzwań i presji demograficznej.

09.03.2027: Pozycja seniorów w tradycyjnym społeczeństwie konfucjańskim i współcześnie.

Zrozumiemy, jak fundamentalna zasada nabożności synowskiej wpływała niegdyś na bezwzględny obowiązek opieki nad starszymi. Skonfrontujemy dawny szacunek dla wieku z ekonomicznymi i społecznymi problemami starzejącego się społeczeństwa.

16.03.2027: Śladem chińskich zabytków.

Udamy się w wirtualną podróż po najważniejszych i najbardziej imponujących obiektach z listy UNESCO w Chinach. Poznamy architektoniczne cuda, od rozmachu Wielkiego Muru i Zakazanego Miasta po mniej znane zabytki.

23.03.2027: Turystyka przyrodnicza w Chinach.

Odkryjemy zróżnicowane i malownicze krajobrazy Chin, od słynnych gór Avatara i formacji krasowych po pustynie. Wykład przybliży bogatą różnorodność biologiczną i najpiękniejsze parki narodowe tego kraju.

06.04.2027: Wyzwania ekologiczne stojące przed Chinami.

Omówimy środowiskowe koszty chińskiego cudu gospodarczego, m.in. smogu. Dowiemy się, jakie kluczowe kroki i innowacje podejmuje Pekin w kierunku transformacji energetycznej.

13.04.2027: Chińszczyzna nie taka straszna – czyli o języku chińskim.

Poznamy podstawy etymologii, budowy znaków oraz specyfikę trudnej wymowy języka tonalnego. Przekonamy się na przykładach, że nauka mandaryńskiego opiera się na niezwykle interesującej logice.

20.04.2027: Hongkong – miasto na styku kultur.

Przeanalizujemy historię Hongkongu jako dawnej brytyjskiej kolonii i jego skomplikowany proces włączania do ChRL i ograniczanie swobód. Zrozumiemy unikalną, wielokulturową tożsamość tej metropolii łączącej tradycje Wschodu i Zachodu.

27.04.2027: Zdobywanie Everestu – od pierwszych wypraw po masową turystykę.

Prześledzimy historię wypraw na najwyższy szczyt Ziemi. Omówimy wpływ rosnącej i coraz bardziej komercyjnej turystyki wysokogórskiej na ekosystem Himalajów.

04.05.2027: Chińska kuchnia.

Odkryjemy niezwykłe bogactwo regionalnych smaków, od pikantnego Syczuanu po łagodny i oparty na owocach morza Kanton. Poznamy filozofię równowagi yin i yang w doborze codziennego chińskiego pożywienia.

11.05.2027: Chińskie symbole i architektura.

Rozszyfrujemy ukryte dla Europejczyków znaczenie barw, liczb i wizerunków mitycznych zwierząt. Zrozumiemy ponadto, w jaki sposób tradycyjne zasady feng shui na co dzień kształtują harmonię przestrzenną w Chinach.

18.05.2027: Rozdanie dyplomów i krótszy wykład: Jak nie stracić twarzy w Państwie Środka? – zasady chińskiego savoir-vivre.

Poznamy kluczowe normy chińskiej etykiety. Ten praktyczny wykład pomoże sprawnie uniknąć kulturowych gaf w bezpośrednich kontaktach z Chińczykami.

Dzieje miasta – od jego najdawniejszych początków po współczesność

Tryb: hybrydowy

Koordynacja: dr Jakub Rogulski

Program kursu: 

1. Semestr 

Data: środa 11:30-13:00

Miejsce: Aula Tischnera, ul. Gołębia 13

14.10.2026: Archeologia starego Krakowa (mgr Paweł Kajfasz).

Wykład pokaże, jak dzięki badaniom archeologicznym możemy odtwarzać dzieje starego Krakowa – od najdawniejszych śladów osadnictwa w pradziejach po rozwój średniowiecznego miasta. Prześledzimy najważniejsze odkrycia archeologiczne z terenu Krakowa, które niejednokrotnie zmieniały nasze spojrzenie na przeszłość miasta, oraz zobaczymy, jak na podstawie odkrywanych przedmiotów, pozostałości budowli i innych śladów przeszłości możemy odtworzyć historię dawnych mieszkańców.

21.10.2026: O życiu codziennym dawnego Krakowa na przykładzie kultury miejskiej i religijnej (dr hab. Wiktor Szymborski, prof. UJ).

Wykład przybliży wybrane aspekty życia codziennego mieszkańców dawnego Krakowa, ukazując funkcjonowanie społeczności miejskiej w jej różnorodnych środowiskach: mieszczan, członków cechów oraz duchowieństwa. Szczególna uwaga zostanie poświęcona kulturze miejskiej i religijnej oraz praktykom, zwyczajom i formom życia wspólnotowego, które kształtowały codzienność krakowian.

28.10.2026: Herb Krakowa od XIV do XXI wieku. Długie trwanie znaku miasta (dr hab. Zenon Piech).

Wykład przedstawi dzieje herbu Krakowa od jego ukształtowania się w średniowieczu aż po współczesność, ukazując przemiany jego formy i znaczenia na przestrzeni kolejnych stuleci. Szczególna uwaga zostanie poświęcona niezwykłej trwałości najważniejszych elementów tego znaku oraz temu, w jaki sposób herb wyrażał tożsamość miasta i jego mieszkańców.

04.11.2026: Uniwersytet Jagielloński i jego znaki (dr hab. Zenon Piech).

Wykład przybliży najważniejsze znaki Uniwersytetu Jagiellońskiego, ich genezę, znaczenie oraz przemiany zachodzące na przestrzeni ponad sześciu stuleci dziejów uczelni. Szczególna uwaga zostanie poświęcona pieczęciom, herbowi i insygniom uniwersyteckim jako świadectwom tradycji, tożsamości i ciągłości najstarszego polskiego uniwersytetu.

18.11.2026: Kraków w dobie Jagiellonów (dr hab. Marek Ferenc prof. UJ).

Tematem wykładu jest zaprezentowanie Krakowa oraz znajdujących się na jego terenie i w sąsiedztwie rezydencji królewskich, jako miejsca życia i działalności władców z dynastii Jagiellonów i ich rodzin. Najwięcej miejsca zajmie omówienie roli i znaczenia zamku na Wawelu, który za panowania Zygmunta I Starego stał się niemal stałym miejscem pobytu monarchy i jego otoczenia. Podsumowaniem będzie pokazanie stopniowego słabnięcia znaczenia i powolnej utraty stołeczności Krakowa za ostatniego Jagiellona i królów elekcyjnych.

25.11.2026: Panie na Wawelu (dr hab. Marek Ferenc prof. UJ).

Wykład z racji obszernej tematyki związanej z monarchiniami rezydującymi na wawelskim wzgórzu, skupia się przede wszystkim na wybranej, ale najmocniej kojarzonej z zamkiem krakowskim królowej, jaką była Bona Sforza, druga żona Zygmunta I Starego. W syntetycznym ujęciu przedstawia najważniejsze elementy w życiu władczyni na Wawelu. Począwszy od jej drogi do Krakowa, poprzez opis uroczystości weselnych, a skończywszy na codziennym życiu.

02.12.2026: Kryminalna kronika starego Krakowa i okolic (dr hab. Krzysztof Fokt)

Wykład dotyczy w głównej mierze zjawiska przestępczości oraz osób wchodzących w konflikt z prawem w dawnym Krakowie, przede wszystkim w XVI-XVII w., dla którego to okresu dostępne są niezwykle szczegółowe i interesujące źródła w postaci ksiąg kryminalnych (czarnych). Zjawisko przestępczości omówione zostanie w różnych kontekstach: na tle sytuacji gospodarczej i społecznej Krakowa i okolic oraz z perspektywy organów wymiaru sprawiedliwości, a różnorodne grono osób wchodzących w konflikt z prawem zostanie opisane z uwzględnieniem ich zróżnicowanego pochodzenia, rozmaitych motywacji, a nawet przestępczych specjalizacji.

09.12.2026: Król jedzie! Jak witano monarchów w Krakowie w XVII i XVIII w. (mgr Franciszek Viscardi).

Królewski wjazd do Krakowa był nie tylko uroczystym przybyciem monarchy, lecz także starannie zaplanowanym spektaklem ceremonialnym i politycznym. Wykład poświęcony będzie królewskim wjazdom do miasta w XVII i XVIII wieku, ich przebiegowi oraz towarzyszącej im oprawie. Omówione zostaną m.in. trasy przejazdów, bramy triumfalne, dekoracje, inskrypcje, iluminacje, oraz udział wojska, duchowieństwa i władz miejskich. Szczególna uwaga zostanie poświęcona symbolicznemu znaczeniu ceremoniału i sposobom, w jakie przestrzeń Krakowa wykorzystywano do manifestowania królewskiego autorytetu oraz relacji monarchy z miastem.

16.12.2026: „Tu każdy kątek pełen pamiątek”. O zabytkach, pomnikach i upamiętnianiu w Krakowie w XIX i na początku XX wieku (dr hab. Adam Świątek prof. UJ).

Po kongresie wiedeńskim, który przypieczętował losy Księstwa Warszawskiego, utworzone wówczas Wolne Miasto Kraków pozostało ostatnim skrawkiem wolnej Polski. Katedra wawelska, groby niedawnych bohaterów, zabytki miasta uczyniły z Krakowa „muzeum” nieistniejącego państwa polskiego. W czasach tzw. autonomii galicyjskiej, dzięki uzyskanym wówczas możliwościom politycznym, elity miasta dokonywały restauracji najważniejszych świątyń miasta, założono pierwsze na ziemiach polskich Muzeum Narodowe, a wybitnym Polakom ufundowano pomniki, których w innych zaborach nie można było postawić. Podczas wykładu zostaną omówione najważniejsze inicjatywy służące kreowaniu kultury pamięci w Krakowie pod panowaniem austriackim.

13.01.2027: „Matecznik Polski”. O środowiskach ziemiańskich w Krakowie w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku (dr hab. Adam Świątek prof. UJ).

Kraków w drugiej połowie XIX wieku, chociaż był drugim co do wielkości miastem Galicji i jednym z największych miast dawnej Polski, to jednak w dobie modernizacji nie stał się ośrodkiem stricte robotniczym. Mieszkało w nim natomiast na stałe lub sezonowo stosunkowo dużo ziemian i arystokratów, którzy mieli istotny wpływ na funkcjonowanie miasta, ale i na politykę w Galicji, a nawet całej monarchii habsburskiej. Podczas wykładu zostanie ukazana polityczna, społeczna i kulturalna rola środowisk ziemiańskich w Krakowie, nazywanym nieprzypadkowo „Matecznikiem Polski”.

20.01.2027: Albumy rodziny Pusłowskich ze zbiorów Muzeum Fotografii w Krakowie jako przykład aspiracji i dziedzictwa arystokratycznego z lat 1893-1912 (dr Maria Wąchała-Skindzier).

W zbiorach Muzeum Fotografii w Krakowie znajduje się osiem albumów fotograficznych, złączonych z rodziną Pusłowskich. Są datowane na lata: 1893–1896, 1900–1901, 1903, 1904, 1905, 1909–1912. Podczas wykładu przyglądniemy się najważniejszym praktykom fotograficznym uwidocznionym w albumach (m.in. portrety wielokrotne, zdjęcia z podróży, nokturny, pejzaże), świadczących o horyzontach oraz umiejętnościach osoby fotografującej oraz o aspiracjach w łonie arystokracji polskiej. Wykład rzuci nowe światło nie tylko na historię, czy rozpiętość tematyczną i wizualną albumów fotograficznych z kręgów arystokracji polskiej, ale przede wszystkim na niebywałą złożoność semantyczną albumu.

27.01.2027: Architektura, odkrywanie dziejów, ludzie – portret Wawelu w XIX i XX wieku (dr Magdalena Młodawska).

Wykład opowiada o burzliwych dziejach Wawelu w XIX i XX wieku – od kresu istnienia Miasteczka Wawelskiego, przez austriacką przebudowę wzgórza , po jego przemiany w odrodzonej Polsce. Przybliża sylwetki architektów, m.in. Tomasza Prylińskiego, Zygmunta Hendla i Adolfa Szyszko-Bohusza, którzy ukształtowali dzisiejszy wygląd Wawelu, a także powojenne losy wzgórza i wojenną peregrynację wawelskich skarbów.

2. Semestr

Data: piątek 13:15-14:45

Miejsce: Aula Tischnera, ul. Gołębia 13

05.03.2027: Wyzwania muzealnictwa krakowskiego XXI wieku. Przykład Zamku Królewskiego na Wawelu (dr Magdalena Młodawska).

Wykład poświęcony jest przemianom i wyzwaniom współczesnego muzealnictwa na przykładzie Zamku Królewskiego na Wawelu – miejsca o wyjątkowym znaczeniu dla polskiej historii i tożsamości. Pokazuje, jak poprzez nowe wystawy, twórcze wykorzystanie zbiorów i historycznych przestrzeni muzeum opowiada o przeszłości, łącząc dziedzictwo materialne oraz niematerialne ze współczesnymi sposobami jego interpretacji.

12.03.2027: Rozwój urbanistyczno-gospodarczy Krakowa i jego wpływ na życie mieszkańców w XIX wieku (prof. dr hab. Piotr Franaszek).

Pomimo trudnych dziejów politycznych Krakowa w pierwszej połowie XIX stulecia, w drugiej jego połowie, a zwłaszcza w okresie autonomii galicyjskiej, a następnie w XX w. miasto w szybkim tempie zwiększało swój obszar oraz potencjał demograficzny. Stopniowo też stawało się ważnym ośrodkiem gospodarczym i komunikacyjnym. Zewnętrznym przejawem rosnącego znaczenie miasta stał się jego rozwój urbanistyczny, odwołujący się w powstających budynkach do założeń secesyjnych i modernistycznych.

19.03.2027: Rozwój urbanistyczno-gospodarczy Krakowa i jego wpływ na życie mieszkańców w XX wieku (część II, tytuł roboczy, prof. dr hab. Piotr Franaszek).

Pomimo trudnych dziejów politycznych Krakowa w pierwszej połowie XIX stulecia, w drugiej jego połowie, a zwłaszcza w okresie autonomii galicyjskiej, a następnie w XX w. miasto w szybkim tempie zwiększało swój obszar oraz potencjał demograficzny. Stopniowo też stawało się ważnym ośrodkiem gospodarczym i komunikacyjnym. Zewnętrznym przejawem rosnącego znaczenie miasta stał się jego rozwój urbanistyczny, odwołujący się w powstających budynkach do założeń secesyjnych i modernistycznych.

02.04.2027: Czy Chopin był Niemcem? (prof. dr hab. Andrzej Chwalba).

O niemieckiej polityce wobec polskich dzieł kultury, polskich twórców i artystów, którym próbowano zmienić biografie, tożsamość narodową. O polityce grabieży dzieł sztuki i rewindykacji w szerokim kontekście polityki rasowej.

09.04.2027: O czarnym rynku w Krakowie (prof. dr hab. Andrzej Chwalba).

O fenomenie niemieckiej okupacji, czyli czarnym rynku, o ekonomii przerwania, o przyczynach charakterze i skutkach społecznych. O niemieckiej polityce w zakresie zaopatrzenia wobec Polaków, Żydów, Niemców.

16.04.2027: Bitwa o handel, domiary… i Cepelia. Sukiennice jako przykład działalności handlowej w PRL-u". (dr Maria Wąchała-Skindzier).

Podczas wykładu Sukiennice staną się metaforą do analizy handlu w dobie w PRL-u.  Przyjrzymy się jak zmieniło się to miejsce po  „bitwie o handel” i nacjonalizacji, czym żyło i jak wyglądało to miejsce w omawianym okresie. Zastanowimy się, jakie były losy przedwojennych rodzin kupieckich, jak poradzili sobie w nowej rzeczywistości. Wreszcie przyjrzymy się działalności Cepelii w Sukiennicach, analizując jej wpływ nie tylko na handel, lecz przede wszystkim na wzornictwo i recepcję kultury ludowej w PRL-u. Popatrzymy co się stało z dziedzictwem handlowym Sukiennic, jak ono się zmieniało i jaki miało związek ze zmianą porządku politycznego.

23.04.2027: Flaneur i odkrywca. O fotografii podróżniczej z przełomu XIX i XX wieku w zbiorach polskich (dr Maria Wąchała-Skindzier).

Wynaleziona w 1839 roku fotografia stała się przedłużeniem oka. Przybliżała odległy świat, dawała fantazmat i realizm jednocześnie, będąc sama w sobie opowieścią o dalekich, niedosiężnych krainach. Za aparaty chwytali surrealiści, miejscy wędrowcy, a także badacze, profesjonaliści organizujący m.in. ekspedycje archeologiczne, z których zachowała się bogata dokumentacja fotograficzna o wielkich walorach estetycznych. Fotografia zaczęła opowiadać świat, mówić o egzotycznych podróżach na Daleki Wschód, do Afryki, kreować wszystko to, co mianem Orientalizmu określił E. Said. Pamiątkowe albumy z podróży zamawiali arystokraci i przedstawiciele burżuazji, chcąc szczycić się swoimi podróżami. Podczas wykładu skoncentrujemy się na zbiorach polskich i poznamy albumy podróżnicze oraz fotograficzne zapisy ekspedycji badawczych z kolekcji m.in. Muzeum Fotografii w Krakowie, Fototeki Lanckorońskich PAU, Muzeum Narodowego w Warszawie.

30.04.2027: Obecność nieobecna, czyli co możemy wyczytać ze starych zdjęć? (dr Maria Wąchała-Skindzier).

Fotografie - miniatury rzeczywistości, które każdy z nas może wykonać, lub kupić. Są delikatne i podatne na zniszczenie, a przy tym subiektywizm autora, często odmawia im prawa opowiadania o wielkiej historii. Jednak to one właśnie uruchamiają pamięć, pomagają tworzyć narracje. Wydarzenie rodzinne, czy fakt historyczny przeminie, a ślad w postaci zdjęcia pozostanie, nadając utrwalonym scenom pewien rodzaj nieśmiertelności. Fotografie zatem to świat obrazów, który przetrwa nas wszystkich. Co mówią nam o czasach minionych? Jaką prawdę odsłaniają? I wreszcie co zrobić z ciszą, anonimowością i milczeniem zdjęć? Nad tymi pytaniami podejmiemy refleksję podczas kwietniowego wykładu.

07.05.2027: Literacki kołchoz, Szuflada i dom na Klinach, czyli życie artystyczne Krakowa okresu PRL (dr Karina Jarzyńska).

Wykład przedstawia spektrum taktyk twórczych obieranych przez artystów, którzy po II wojnie światowej trafili do Krakowa, oraz różne pozycje, jakie zajmowali wobec polityki kulturalnej PRL – ideowe, środowiskowe, ale też dosłownie przestrzenne. Na tak rozumianej mapie życia artystycznego szczególnie ważne miejsce zajmą Dom Literatów przy Krupniczej 22, „Szuflada” Wisławy Szymborskiej niedaleko Biprostalu, „Piwnica pod Baranami” oraz Plac na Stawach. Całość kreśli obraz Krakowa jako unikalnego ekosystemu artystycznego, w którym trudne warunki bytowe i polityczne ograniczenia stymulowały niezwykłą solidarność, humor oraz wybitną twórczość.

14.05.2027: Tajniki krakowskiej polszczyzny (dr Donata Ochman).

Czy Kraków ma swój osobny język? Co to znaczy mówić po krakowsku? Na wykładzie przyglądniemy się miastu od strony funkcjonujących tu regionalizmów: wyjaśnimy m.in., skąd się wzięło krakowskie na pole, co to była szpera, fasja czy kuplówka, gdzie się podziały głąbiki i podworce. Ponadto posłuchamy wymowy Krakusów i poznamy tradycję badań krakowskiej polszczyzny.

21.05.2027: Życie literackie w Krakowie po 1989 r., czyli skąd wziął się „krakowski realizm knajpiany” (dr Michał Koza, UWAGA ostatni wykład, rozdanie dyplomów)

Wykład poświęcony jest najważniejszym aspektom literackiego życia artystycznego w Krakowie ostatnich dekad. Przedstawia podstawową wiedzę na temat procesów, instytucji, wydarzeń i osób, dzięki którym możliwe stało się ukształtowanie wizerunku miasta literatury, oraz unikalnych zjawisk, takich jak mit „krakowskiej knajpy literackiej” czy konwencja „realizmu knajpianego".

Współczesny świat pełen złożonych wydarzeń.

Współczesny świat pełen złożonych wydarzeń.

Data: czwartek 9:45-11:15

Miejsce: Aula w Pałacu Larischa, ul. Bracka 12

Tryb: hybrydowy

Koordynacja: dr Piotr Eckhardt

Opis kierunku: Współczesny świat pełen złożonych wydarzeń – wojen, przewrotów, rewolucji – o których media donoszą zazwyczaj w sposób powierzchowny i wyrywkowy. Celem kierunku jest przedstawienie szerokiego kontekstu – historycznego, społecznego i ekonomicznego – który pozwoli słuchaczom lepiej rozumieć i samodzielnie interpretować bieżące doniesienia ze świata. Bieżące wydarzenia będą punktem wyjścia do omówienia najnowszej historii politycznej różnych zakątków świata. Kurs podzielony jest na 4 segmenty. Każdy poświęcony jest jednemu regionowi świata i w jego ramach omówione będzie 6 przypadków poszczególnych państw. Każde spotkanie poświęcone będzie jednemu wybranemu krajowi i analizie uwarunkowań kształtujących jego obecną sytuację. Tematy zajęć inspirowane są bieżącymi wydarzeniami, ale zasadniczą część wykładu zawsze zajmuje ich tło historyczne. W niektórych państwach sytuacja może być dynamiczna W razie zmiany sytuacji, wykład zostanie uzupełniony o informacje o najnowszych wydarzeniach.

Program kursu:

1. Semestr

15.10.2026: Jemen. (Wyjątkowo zajęcia obędą się w Auli B przy Krupniczej 33a). 

W związku z wydarzeniami w Izraelu i Gazie, a potem w Iranie, trwająca od 2015 r. wojna w Jemenie straciła uwagę społeczności międzynarodowej. Fakt, że konflikt zszedł na dalszy plan nie oznacza, że sytuacja jego mieszkańców się jakkolwiek poprawiła. Ciągle trwa tam jeden z największych kryzysów humanitarnych XXI w. Co do niego doprowadziło? Jakie są strony konfliktu i co chciały osiągnąć?

22.10.2026: Liban.

W 2025 r. w Libanie doszło do politycznego przełomu. Liczące się siły polityczne zdołały porozumieć się w sprawie mianowania nowego prezydenta oraz wezwania Hezbollahu do rozbrojenia się. Tego ostatniego nie udało się jednak zrealizować w praktyce, wskutek czego południową część państwa zajął Izrael. Czym jest Hezbollah i jaką rolę odgrywa w skomplikowanym systemie politycznym państwa, które nie może podnieść się z kryzysu co najmniej od czasu eksplozji w bejruckim porcie, a niegdyś nazywane było Szwajcarią Bliskiego Wschodu?

29.10.2026: Syria.

Prezydent Syrii Ahmad asz-Szara, wcześniej znany jako bojownik Abu Muhammad al-Dżaulani stara się utrzymać pokój w kraju, który doświadczył wieloletniej wojny domowej. Czy Syria idzie w kierunku demokracji i ochrony praw człowieka? Jak doszło do tego konfliktu? Jak wyglądała dyktatura Asadów trwająca wiele dekad przed nim?

05.11.2026: Izrael i Palestyna.

Wojna Izraela z Hamasem trwająca od zamachów terrorystycznych 7 października jest kolejną odsłoną długiego konfliktu izraelsko-palestyńskiego. Jakie są jego korzenie? Kto reprezentuje Palestyńczyków w Gazie i na Zachodnim Brzegu? Jak wygląda scena polityczna Izraela i czy ma to wpływ na operacje wojskowe? Kiedy było najbliżej pokoju, dlaczego porozumienia z Oslo nie weszły w pełni w życie i czy wynegocjowane wtedy rozwiązania są jeszcze możliwe do wdrożenia?

12.11.2026: Iran.

Iran przetrwał konflikt ze Stanami Zjednoczonymi. Niektórzy eksperci wskazują go nawet jako zwycięzcę. Jakie skutki ta wojna miała dla irańskiego systemu politycznego? Czy Korpus Strażników Rewolucji Islamskiej przejął pełną realną władzę? Jak w ogóle wygląda unikalny system polityczny łączący teokrację z elementami demokracji, jak powstał w drodze rewolucji islamskiej i funkcjonował od jej zwycięstwa?

19.11.2026: Oman.

Wielu ludzi niezbyt interesujących się polityką międzynarodową o Omanie usłyszało po raz pierwszy przy okazji niedawnego konfliktu amerykańsko-irańskiego, gdy ten sułtanat miał być drugim z poborców opłat za żeglugę cieśniną Ormuz. Co to w ogóle za państwo? Jak wygląda jego społeczeństwo i gospodarka? Jak możliwe jest funkcjonowanie na Bliskim Wschodzie bez zaangażowania w liczne w tym regionie konflikty?

26.11.2026: Peru.

Wybory prezydenckie w Peru w 2026 r. bardzo niewielką przewagą zwyciężyła Keiko Fujimori, co umożliwiło jej powrót do pałacu prezydenckiego, w którym się wychowała. Jej ojciec, Alberto, sprawował urząd głowy państwa przez dekadę. Przez wielu uważany za dyktatora, skończył w więzieniu. On został ułaskawiony, a potem zmarł, ale w zakładach karnych nadal przebywa czterech byłych prezydentów Peru. Niektórzy mieli dyktatorskie zapędy, inni byli po prostu skorumpowani. Jak wygląda polityka tego państwa i co powoduje, że jego liderzy tak kończą?

03.12.2026: Kolumbia.

Także w Kolumbii w 2026 r. długo trwało liczenie głosów. Minimalną większością głosów wygrał prawicowy kandydat Abelardo de la Espriella, a  gratulacje złożył mu Donald Trump. Jest to jeden z kilku politycznych zwrotów w prawą stronę w tym regionie. Dlaczego do niego doszło? Formalnie rozejm z rebeliantami FARC trwa już dziesięć lat, ale jak jest w praktyce? Jak obecnie wygląda zagrożenie ze strony karteli narkotykowych oraz politycznych bojówek i jaki wpływ miało to na wynik wyborów?

10.12.2026: Boliwia.

Latem 2026 r. prezydent Boliwii Rodrigo Paz wprowadził stan wyjątkowy na terytorium całego kraju. Była to reakcja na wiele tygodni protestów oraz blokad dróg, które sparaliżowały gospodarkę jednego z najbiedniejszych państw kontynentu. Społeczeństwo sprzeciwiło się reformom prawicowego polityka, który przejął władzę po 20 latach rządów socjalistów związanych z Evo Moralesem. Jak wygląda sytuacja gospodarcza i polityczna jedynego państwa Ameryki Południowej, w którym rdzenni mieszkańcy stanowią większość społeczeństwa?

17.12.2026: Ekwador.

W ostatnich latach Ekwador uznawany był za jedno z najniebezpieczniejszych państw świata. Daniel Noboa wybrany w 2023 r. na prezydenta wypowiedział im wojnę. Jakie sutki przyniosły jego działania? Przede wszystkim jednak, jak doszło do tego, ze kraj pogrążył się w takiej przestępczości? Historia Ekwadoru to unikalna kombinacja elementów znanych z innych państw regionu – junta wojskowa, zamachy stanu, rebelianci, kryzysy gospodarcze i próby budowy demokracji.

07.01.2027: Wenezuela.

Początkiem 2026 r. Stany Zjednoczone w spektakularnej akcji obaliły dyktaturę Nicolása Maduro. Nie wiadomo w jakim kierunku kraj będzie zmierzał pod przywództwem związanej ze starym reżimem, ale akceptowanej przez USA Delcy Rodríguez. Jak doszło do tego, że kraj o ogromnych zasobach ropy naftowej pogrążył się w dramatycznym kryzysie ekonomicznym? Jak wyglądały rządy Maduro i przede wszystkim ojca tego systemu politycznego, Hugo Cháveza?

14.01.2027: Argentyna.

Na całym świecie Argentyna kojarzy się z inflacją oraz kryzysami ekonomicznymi. W 2023 r. wyborcy zmęczeni nieskutecznymi próbami uzdrowienia sytuacji gospodarczej postawili na ultraliberalnego Javiera Milei, który obiecał radykalne, bolesne ale skuteczne reformy. Jakie przynoszą one rezultaty Jak w ogóle się stało, że jedno z niegdyś najbogatszych państw świata od dekad doświadcza problemów gospodarczych? Czy przyczynił się do tego peronizm – populistyczny ruch społeczny zapoczątkowany przez generała Juana Peróna i jego słynną żonę?

21.01.2027: Somalia.

W 2025 r. Donald Trump zasugerował, że może uznać Somaliland za niepodległe państwo. Czy faktycznie cieszy się on wszystkimi niezbędnymi przymiotami państwowości? Jak powstał i czym różni się sytuacja na jego terytorium oraz w reszcie Somalii z której się wyodrębnił? Jak obecnie radzi sobie państwo podawane często za przykład całkowitego upadku? Jaka jest jego postkolonialna historia i co doprowadziło do wieloletnich wewnętrznych konfliktów?

2. Semestr

04.03.2027: Etiopia.

We wrześniu 2025 r. premier Abiy Ahmed otworzył Wielką Etiopską Tamę Odrodzenia (GERD) na Nilu — dumę narodową, a zarazem źródło ostrego sporu z Egiptem. Ten sam laureat Pokojowego Nobla coraz głośniej domaga się dostępu do morza, nazywając Etiopię „więźniem geografii”, a wiosną 2026 r. napięcie z Erytreą doprowadziło oba kraje na krawędź kolejnej wojny. Ten pęd ku morzu to realna potrzeba gospodarcza, czy sposób Abiya na zjednoczenie wewnętrznie skłóconego kraju?

11.03.2027: Sudan.

Gdy uwaga świata skupiła się na Bliskim Wschodzie, w Sudanie trwała najkrwawsza i najczęściej pomijana z dzisiejszych wojen. Jesienią 2025 r. paramilitarne Siły Szybkiego Wsparcia (RSF) zdobyły El-Fasher, dopuszczając się masakr o „znamionach ludobójstwa”. Rozpoczęty w 2023 r. konflikt armii generała Burhana z RSF Hemedtiego wywołał największy na świecie kryzys uchodźczy i faktycznie podzielił kraj. Jak dwaj generałowie mający poprowadzić Sudan ku demokracji stali się grabarzami własnego państwa?

18.03.2027: Demokratyczna Republika Konga.

Na początku 2025 r. wspierani przez Rwandę rebelianci z M23 błyskawicznie zajęli Gomę i Bukawu, wywołując w tej części Konga najpoważniejszy kryzys od dekad. Latem w Waszyngtonie podpisano wynegocjowane przez administrację Trumpa porozumienie z Rwandą, w którym USA zapewniły sobie dostęp do kongijskich surowców ale walki nie ustały. Dlaczego jedno z najbogatszych w surowce (kobalt, koltan, złoto)  państw świata pozostaje tak biedne i niestabilne? Jaką rolę odgrywa w tym dużo mniejsza Rwanda?

01.04.2027: Burkina Faso.

Kapitan Ibrahim Traoré, który w 2022 r. przejął władzę w wieku 34 lat, stał się panafrykańską ikoną walki z Zachodem, wokół której narósł niemal religijny kult. Wyrzucił francuskie wojska, zbliżył się do Rosji i wraz z Mali i Nigrem wyprowadził kraj z ECOWAS, a w 2026 r. rozwiązał partie, mówiąc, że demokracja „nie jest dla nas”. Skąd jego popularność i czy zerwanie z Zachodem poprawiło bezpieczeństwo, mimo że dżihadyści kontrolują część kraju?

08.04.2027: Republika Południowej Afryki.

W listopadzie 2025 r. RPA jako pierwsze państwo Afryki gościła szczyt G20, ale bez USA, które go zbojkotowały, a Trump zapowiedział, że nie zaprosi Pretorii na kolejny szczyt w Miami. Powodem był spór o ustawę o wywłaszczeniach oraz powtarzane przez Waszyngton twierdzenia o rzekomym „ludobójstwie" białych Afrykanerów, które rząd odrzuca. Jak wygląda polityka RPA trzy dekady po apartheidzie, gdy rządzący od 1994 r. ANC pierwszy raz musiał wejść w koalicję?

15.04.2027: Armenia.

W 2026 r. partia Nikola Paszyniana wygrała w Armenii kolejne wybory parlamentarne, mimo że ten polityk stał na czele kraju podczas wojny, w której Azerbejdżan ostatecznie przejął Górski Karabach. Czy zakończenie trwającego od  wielu dekad sporu terytorialnego jest dla Armeńczyków ważniejsze od tej ziemi? Właśnie, Armeńczyków czy Ormian? Jak w ogóle doszło do tego konfliktu i jak przebiegał od 1988 r.? Czy Armenia przestałą być sojusznikiem Rosji i zwraca się ku Zachodowi?

22.04.2027: Gruzja.

Orientacja geopolityczna Gruzji wydaje się natomiast zmieniać w przeciwnym kierunku. Od rewolucji róż w 2003 r. był to najbardziej prozachodni kraj Kaukazu Południowego, a jego przywódca, Micheil Saakaszwili był przyjacielem wielu europejskich polityków, znanym z modernizacyjnych reform oraz walki z korupcją.  Gdy w 2012 r. władzę przejął Bidzina Iwaniszwili, gwałtowna zamiana kursu nie nastąpiła od razu. Jednakże, w 2024 r. zawieszono proces akcesyjny Gruzji do Unii Europejskiej. Protesty w Tbilisi były dość brutalnie tłumione. Czy Gruzja już jest autorytarna?

29.04.2027: Serbia. Gdy latem 2026 r. Prezydent Serbii Aleksandar Vučić ogłosił swoją rezygnację, eksperci byli zgodni, że tak naprawdę wcale nie chce oddać władzy. Uważał swoją pozycję za mocną, mimo trwających wiele miesięcy studenckich protestów, które zapoczątkowała śmierć 16 osób pod zawalonym dachem dworca w Nowym Sadzie. Budynek był tuż po remoncie wykonanym przez chińskie firmy. Jak wygląda polityka Serbii ćwierć wieku po obaleniu Slobodana Miloševicia? Czy Bałkany stają się chińskim przyczółkiem w Europie?

06.05.2027: Albania.

U progu sezonu turystycznego 2026 przez Albanię przetoczyła się rewolucja flamingów. Ludzie wyszli na ulice by protestować przeciwko budowie ośrodków turystycznych zagrażających cennym rezerwatom przyrody, siedliskom tych różowych ptaków. W inwestycję zaangażowani są Ivanka Trump i Jared Kushner. Są to największe niepokoje społeczne od czasu zawalenia się piramid finansowych w latach dziewięćdziesiątych. Jak wygląda polityka, społeczeństwo i ekonomia państwa, które niegdyś uchodziło za najbardziej odizolowany barak obozu socjalistycznego?

13.05.2027: Bośnia i Hercegowina.

W 2026 r. Bośnia i Hercegowina stała się areną sporu dyplomatycznego między USA i Unią Europejską. Jego przedmiotem był wybór nowej osoby na urząd Wysokiego Przedstawiciela dla Bośni i Hercegowiny. Dlaczego przeszło trzydzieści lat po zakończeniu wojny na Bałkanach nadal istnieje urząd, który przewidywany był jako tymczasowy? Czy osobliwy ustrój polityczny BiH, wymyślony by jak najszybciej osiągnąć pokój, pozwala na sprawne zarządzanie państwem? Czy serbski separatyzm jest realnym zagrożeniem?

20.05.2027: Turkmenistan.

Od lat Turkmenistan uważany był za drugie najbardziej zamknięte państwo świata, tuż za Koreą Północną. Wiosną 2026 r. zapowiedziano wprowadzenie wiz turystycznych, dzięki którym możliwe będą podróże bez przewodnika zatwierdzonego przez państwo, co do tej pory było koniecznością. Zanim się tam wybierzemy warto dowiedzieć się jak ukształtował się po rozpadzie ZSRR najdziwniejszy reżim Azji Centralnej. Na jakich zasadach funkcjonuje jego gospodarka i społeczeństwo?  Jak władza traktuje swoich obywateli?

Orientalistyka

Fakultet tylko w II semestrze - zapis prowadzony będzie w lutym 2027!

Data: wtorek 11:30-13:00

Miejsce: Rynek Główny 34, III piętro

Tryb: stacjonarny, II semestr 

Koordynacja: dr hab. Małgorzata Bogunia-Borowska, Prof. UJ

Terminy zajęć zostaną uzupełnione w lutym 2027. 

Program:

Quo vadis, munde? Quo vadis, homo? Idea społeczeństwa cyfrowego.                                         

Podmiotowość w czasach AI.                                                                

Kulturowa prekognicja.                                                                             

Prewencja technologiczna.                                                                    

Technologia medetur.                                                                

Anihilacja śmierci – nieśmiertelność digital humans.                                                              

Technologiczny eskapizm.

My, Naród. Wybrane zagadnienia problematyki społeczno-kulturowej Stanów Zjednoczonych Ameryki.

My, Naród. Wybrane zagadnienia problematyki społeczno-kulturowej Stanów Zjednoczonych Ameryki.

Data: II tydzień, wtorek 9:00-10:30

Miejsce: Rynek Główny 34, III piętro

Tryb: hybrydowy

Koordynacja: mgr Anna Wierzbińska

Program:

1. Semestr

20.10.2026: Pod sztandarem amerykańskiej flagi. Wprowadzenie do tematyki kursu.

Wykład otwierający cykl zajęć poświęcony będzie ogólnej charakterystyce współczesnego państwa oraz przybliżeniu słuchaczom najważniejszych informacji dotyczących demografii, struktury klasowej oraz terytorialnej. Wykład pozwoli odpowiedzieć na pytania: W jaki sposób Unia 13 kolonii rozrosła się do kraju federalnego podzielonego na 50 stanów? Co symbolizuje flaga Ameryki i jakie dziedzictwo kulturowe za sobą niesie? Czym się różni się stan od terytorium zależnego? Czy aneksja Grenlandii i Portoryko są w zasięgu ręki gabinetu Donalda Trumpa? Druga część wykładu przybliży główne założenia ideologiczne przyświecające pierwszym osadnikom budującym nowe państwo: Jak mit Ojców Założycieli wpływa na kształt obecnej polityki wewnętrznej i zewnętrznej państwa? Z jakich powodów Ameryka nazywa siebie ‘Narodem Wybranym’? I czy realia życia pierwszych osadników na nowym kontynencie okazały się dla nich spełnieniem marzenia o lepszej przyszłości?

03.11.2026: Ameryka na kartach historii. Najważniejsze wydarzenia historyczne w USA w kontekście społeczno- kulturowym.

Wykład poświęcony będzie przedstawieniu najważniejszych wydarzeń historycznych, które miały kluczowe znaczenie dla przemian społeczno- kulturowych na terenie USA od początku istnienia państwa. Tematem otwierającym wykład będzie uchwalenie Deklaracji Niepodległości Stanów Zjednoczonych w 1776 roku. Na osi czasu omówimy najważniejsze wydarzenia historyczne kolejnych dekad. W jaki sposób Amerykanie realizowali koncepcje ‘Objawionego Przeznaczenia’ na kontynencie Północnoamerykańskim? Co przyczyniło się do wybuchu Gorączki Złota (XIX w.)? Dlaczego Wojna Domowa oprócz konfliktu zbrojonego była wojną ‘o serca i umysły obywateli’? W jaki sposób I Wojna Światowa wyzwoliła pierwszą rewolucję obyczajową w XX wieku; oraz jaką rolę w budowaniu społeczeństwa obywatelskiego wywołały kolejne konflikty zbrojne (Kuba, Wietnam) w które angażowało się USA?

17.11.2026: Amerykański federalizm. O tym co można lokalnie, a co federalnie

Wykład poświęcony będzie ustrojowi politycznemu USA. Wprowadzaniem do tematyki wykładu będzie krótka charakterystyka konstytucji. Przedawnione zostaną główne założenia przyświecające twórcom amerykańskiej ustawy zasadniczej z XVIII wieku. Omówiony zostanie trójpodział władzy z uwzględnieniem wszystkich charakterystycznych elementów w systemie amerykańskim. Wykład odpowie na pytania: Czy konstytucja była modyfikowana? Jakie prerogatywy podlegają każdej gałęzi władzy? Ponadto, wykład pozwoli odpowiedzieć na pytania: Po co stany mają swoje własne konstytucje, skoro istnieje federalna? Kto łoży opłaty na cele wojskowe? Kto rozstrzyga spory między stanem a rządem federalnym? Czy stan może wyjść z federacji w XXI wieku? Przyjrzymy się najciekawszym zapisom istniejącym w obecnych konstytucjach stanowych.

01.12.2026: Amerykanin, czyli kto? USA jako kraj imigrantów.

Wprowadzaniem do wykładu będzie omówienie współczesnych danych demograficznych opisujących przekrój amerykańskiego społeczeństwa. Wykład skupiony będzie wokół tematu struktury etnicznej obecnego państwa. Prezentacja przybliży słuchaczom socjologiczną teorię ‘tygla kulturowego’. Omówione zostaną głównie fale emigracji do Nowego Świata ze szczególnym uwzględnieniem II fali zwanej Wielką (1880-1920). Czego symbolem była nowojorska wyspa Ellis’s Island? Które mniejszości narodowe mają obecnie największą reprezentację w społeczeństwie? Ze szczególną uwagą zostanie ukazany proces ‘emigracji łańcuchowej’ na przykładzie diaspory Żydowskiej oraz Polonii.

15.12.2026: Niech Bóg błogosławi Ameryce. Życie religijne i duchowe Amerykanów.

Tematyka wykładu poświęcona będzie statystykom dotyczącym wyznań religijnych w Stanach Zjednoczonych. Czy typowy Amerykanin to biały protestancki mężczyzna o pochodzeniu anglosaskim (White Anglo-Saxon Protestant- WASP)? Czy protestanci to dalej najliczniejsza grupa religijna na terenie USA? Jaki wpływ na postrzeganie katolików miała prezydentura Johna F. Kennedy’ego? Jakie nastroje społeczne wzbudził wybór papieża Leona XIV na Stolicę Apostolską? W drugiej części wykładu przyjrzymy się trzem najbardziej charakterystycznym grupom religijnym wykształconym na terenie USA: Amiszom, Mormonom oraz wyznawcom Scjentologii.

12.01.2026: Prawdziwe kolory Ameryki. Problemy rasowe i etniczne w USA.

Wykład poświęcony zostanie najbardziej palącemu problemowi obecnego społeczeństwa- nierówności rasowej. Prelekcja pozwoli na prześledzenie historii praw i wolności osobistej Afroamerykanów na terenie USA; oraz zrozumienie szeroko zakrojonej dyskusji społecznej, którą wywołało zabójstwo George’a Floyda (2020 r.) w kontekście napięć społecznych na tle rasowym. Wykład odpowie na pytania: Jakie skutki społeczne przyniósł wynik Wojny Secesyjnej? Jak w praktyce wyglądało wprowadzenie zasady ‘oddzieleni, ale równi’ (separate but equal). Czy postulaty głoszone przez Martina Luthera Kinga podczas ‘Marszu na Waszyngton’ w latach 60. XX wieku można uznać za spełnione w 2026 roku?

2. Semestr

02.03.2027: Rozdarci między Północą a Południem, czyli o konflikcie wewnętrznymi trawiącym Amerykę.

Wykład poświęcony będzie tematowi charakterystyki dwóch największych regionów geograficznych, a jednocześnie społeczno-kulturowych Ameryki: Północy i Południa. Podczas wykładu omówimy główne przyczyny, które doprowadziły do silnego podziału wewnętrznego społeczeństwa, który eskalował w postaci Wojny Secesyjnej. Wykład pozwoli odpowiedzieć na pytania: jaką rolę w budowaniu mitu Południa odegrało powstanie powieść ‘Przeminęło z wiatrem’? Jakie skutki w dyskusji społecznej, odegrał proces sądowy z 1925 zwany ‘Małpim procesem’? Wykład podda pod refleksję współczesny obraz mieszkańców Północy i Południa oraz pomoże lepiej zrozumieć nostalgiczna tęsknotę za Starym, Dobrym Południem (Good Old South).

16.03.2027: Rola i wizerunek kobiety w amerykańskim społeczeństwie w XX wieku.

Wizerunek amerykańskiej kobiety zmieniał się na przestrzeni lat. Wraz ze zmieniającą się sytuacją polityczną rola kobiety w społeczeństwie podlegała rożnym transformacjom. Wykład rozpoczniemy od nakreślenia sytuacji kobiet tuż po zakończeniu I Wojny Światowej. Przyjrzymy się wybuchowi kolejnych rewolucji obyczajowych, które dotykając głównie roli kobiet zmieniały układ siły w tkance całego społeczeństwa. Wykład pozwoli odpowiedzieć na pytania: w jaki sposób pobór do wojska przyczynił się do wybuchu pierwszej fali emancypacji kobiet? Czego symbolem stała się Amerykańska ‘Dziewczyna z okładki’ (Pin-up girl)? Dlaczego marzenie o byciu Panią Domu na amerykańskim przedmieściu (lata 50. XX wieku) stało się dla wielu kobiet koszmarem na jawie? Jakie zdobycze kulturowe i ideologiczne przyniósł wybuch rewolucji seksualnej (II fala feminizmu)? Czy pojawienie się trendu ‘Tradycyjnej Żony’ (TradWife) w 2025 dalej powinno szokować amerykańskie społeczeństwo?

06.04.2027: Pokolenie Baby Boomers. Jak nowa generacja wpłynęła na rozwój kultury masowej i popularnej.

Wykład omawiać będzie wpływ pokolenia dzieci urodzonych w latach 1946-1964 na amerykańską kulturę. Omówiona będzie specyfika pokolenia powojennego wyżu demograficznego (baby boomers) oraz ich unikalny wpływ na rozwój kultury popularnej. Wykład odpowie na pytanie: jak to się stało, że po raz pierwszy w historii nastolatki zostały dostrzeżone jako grupa społeczna i w jaki sposób chciano zagospodarować kapitał nowego pokolenia? Jaką rolę w przekazie społecznym odegrało radio i narodziny telewizji; oraz jaki wpływ na wyodrębnienie się grupy miał Elvis Presley? Czy narodziny kultury masowej/popularnej przyczyniły się do upadku moralności i kryzysu Amerykańskiego społeczeństwa?

20.04.2027: Kontrkultura i narodziny ruchu Hippisowskiego w USA.

Wykład poświęcony będzie tematowi narodzin ruchu hippisowskiego na terenie USA. Przyjrzymy się głębiej sytuacji amerykańskiego społeczeństwa u schyłku lat 50. XX wieku, by dogłębniej zrozumieć, dlaczego wizja kontr-kultury tak bardzo porwała dużą część amerykańskiego społeczeństwa. Wykład odpowie na pytania: jakie były ideologiczne podstawy nowego ruchu? Kim było literackie Pokolenie Bitników i jaki wpływ na młodzież miały wartości zawarte w ich literaturze? Jak wyglądał kultowy koncert w Woodstock, który stał się głosem pokolenia Dzieci Kwiatów? Czy nowi idole (Bob Dylan, Janis Joplin, Jimi Hendrix) i nowe wartości były na tyle trwałe by stać się dziedzictwem kulturowym, które wciąż inspiruje Amerykanów?

05.05.2027: Fabryka Snów. Historia przemysłu filmowego w USA w XX wieku.

Wykład poświęcony będzie jednemu z najbardziej fascynujących przemysłów amerykańskiej kultury. Wprowadzaniem do tematu będzie omówienie w jaki sposób wynalazek kinematografu zaprezentowanego przez Braci Lumiere został zagospodarowany na amerykańskiej ziemi. Omówione zostanie powstanie pierwszych wytwórni filmowych takich jak: Warner Bros czy Metro Goldwyn Meyer- ze szczególnym uwzględnieniem polskich wątków. Studenci dowiedzą się jak rozwój kina z rozrywki dla elit stał się rozrywka dla tłumów. Ponadto prelekcja odpowie na pytania: Dla jakiej publiki były kręcone pierwsze filmy? W jakich kierunkach rozwijało się kino i przed jakimi dylematami moralnymi musiał zmagać się nowy przemysł? Co przyczyniło się do rozkwitu kina i nadejścia okresu „Złotej Ery Hollywood” (lata 20-50. XX wieku)? Czy współczesna gala Oskarów jest prawdziwym świętem artystów czy areną rozgrywek ideologicznych?

18.05.2027: Nowy York. Stolica stanu czy stan umysłu?     

Wykład poświęcony będzie specyfice ‘miasta, które nigdy nie śpi’. Dlaczego Nowy Jork, który nie jest stolicą USA może poszczycić się prawdopodobnie największą rozpoznawalnością na całym świecie? Kto miał wpływ na urbanistyczny wizerunek miasta i dlaczego Central Park ma ostatecznie kształt zielonego prostokąta? Po przybliżeniu historii miasta, druga cześć wykładu poświęcona będzie diagnozie obecnej sytuacji społecznej Nowego Jorku. Z jakim problemami społecznymi zmaga się obecnie lokalna społeczność? Jak miasto podniosło się po jednym z najtragiczniejszych wydarzeń historycznych– zamachach na World Trade Center z 11 września 2001 roku? Przyjrzymy się również obrazowi miasta ukazanemu w najsłynniejszych produkcjach filmowych.

Data: II tydzień, środa 13:15-14:45

Miejsce: Rynek Główny 34, III piętro

Tryb: hybrydowy 

Koordynacja: dr Patrycja Laskowska-Chyła

Program:

1. Semestr

21.10.2026: Co to jest tradycja wynaleziona? Ciekawy przypadek poloneza (mgr Kinga Wygnaniec).

Wprowadzając termin tradycji wynalezionej, Eric Hobsbawm zwrócił uwagę, że wiele tradycji jest młodszych niż się wydaje na pierwszy rzut oka. Jednocześnie, tradycje wynalezione są przedstawiane jako „odwieczne” i „przekazywane w niezmienionej formie od lat”. Pod tym kątem można przyjrzeć się także historii tańczenia poloneza. Celem nie jest jednak ustalenie wieku tradycji i faktów historycznych. Propozycja Hobsbawma pomaga lepiej zrozumieć jaka jest rola tradycji w życiu społeczności, kto może ją kształtować i jakim tradycja podlega zmianom.

04.11.2026: Niematerialne dziedzictwo miasta: zwyczaje, opowieści i miejsca, których nie widać na mapie (dr Patrycja Laskowska-Chyła).

Konwencja UNESCO o ochronie dziedzictwa niematerialnego zaproponowała nowe narracje związane z rozumieniem przeszłości, tego, co ważne i warte zachowania dla przyszłych pokoleń. Miejsce ekspertów z danych dziedzin zajmują depozytariusze – osoby dbające o własne, lokalne tradycje i przekazujące je kolejnym pokoleniom. W kontekście niematerialnego dziedzictwa miasto wymaga nieco innego spojrzenia badawczego. W trakcie wykładu zachęcam do dyskusji o tym, jak badać tradycje miasta, co możemy uznać za dziedzictwo niematerialne i czy wszystko możemy ująć w oficjalnych ramach.

18.11.2026: Czy balet też jest tańcem etnicznym? (mgr Kinga Wygnaniec).

W latach siedemdziesiątych tytuł artykułu Joann Kealiinohomoku „Antropolożka przygląda się baletowi jako formie tańca etnicznego” brzmiał rewolucyjnie. Autorka zaproponowała przyjrzenie się podziałowi na balet i tańce etniczne. Pokazała, że definicje tańca etnicznego często mówią więcej o przekonaniach osób, które je sformułowały niż o samych tańcach. Praca antropologiczna może być powiązana ze zmianą perspektywy, która sprawia, że własne praktyki i znane zjawiska kulturowe ukazują się w innym świetle. Opozycja baletu i tańców etnicznych ujawnia jednak także brzemienne w skutki mechanizmy władzy, wykluczenia czy egzotyzacji.

02.12.2026: AI to nie tylko technologia – co sztuczna inteligencja mówi o człowieku? (dr Maria Gutowska).

Wykład poświęcony krytycznemu spojrzeniu na AI jako zjawisko z poziomu nie tylko technologii, ale także kultury. Wytwory sztucznej inteligencji stwarzają niekiedy złudzenie neutralności, ale zależą nie tylko od technologii, ale również od wartości i sposobów myślenia ludzi, którzy ją tworzą i wykorzystują. W trakcie wykładu zobaczymy sprzężenie zwrotne: w jaki sposób kultura wpływa na AI oraz w jaki sposób AI kształtuje i reprodukuje kulturę, w tym między innymi jej uprzedzenia i stereotypy.

16.12.2026: Od świątecznych wspomnień do sceny – etnografia w działaniu (dr Patrycja Laskowska-Chyła).

Projekt „Wigilia lasowiacka” prowadzony w latach 2020-2025 w województwie podkarpackim polegał na przeistaczaniu w spektakl treści wywiadów z mieszkańcami wybranych gmin. Czy wszystko, co opowiedziane na nagraniach, jest możliwe do ukazania na scenie? Jaki wpływ na kształt widowiska ma etnograf, reżyser, aktor i widz? Wystąpienie ma na celu ukazanie na konkretnym przykładzie procesy formułowania raportu badawczego poprzez widowisko sceniczne.

13.01.2027: Noworoczne Dziady i Jukace, karnawałowe Mamuthones i Issahadores. Zimowe obrzędy, maski i karnawał – tradycje lokalne w Polsce i Europie (dr Maria Gutowska).

Tradycje szeroko pojętego karnawału są jednymi z najbardziej barwnych i żywiołowo obchodzonych w różnych zakątkach Europy. Stroje, maski, tańce, śpiewy, obrzędy składają się na wspaniałe widowiska, które mają swoje istotne miejsce i znaczenie w kulturze. W czasie wykładu przyglądniemy się jakie jest ich osadzenie w tradycji, historii i religii i jakie niosą ze sobą sensy dla lokalnych społeczności i czym właściwie jest karnawał. Za ilustracyjny przykład posłużą świąteczne obchody z polskiej Milówki i sardyńskiej Mamoiady.

2. Semestr

03.03.2027: Skąd biorą się surowce do telefonów, samochodów elektrycznych i „Zielonej Energii” (mgr Bartłomiej Puch).

Każdego dnia korzystamy z telefonów komórkowych, komputerów, samochodów czy paneli słonecznych, ale rzadko zastanawiamy się, skąd pochodzą materiały potrzebne do ich produkcji. Podczas wykładu przyjrzymy się drodze minerałów – od kopalni do urządzeń, które towarzyszą nam na co dzień. Dowiemy się, jak wydobycie surowców wpływa na życie mieszkańców odległych regionów świata oraz jakie społeczne i środowiskowe koszty wiążą się z rozwojem nowych technologii. Wspólnie zastanowimy się, czy „zielona energia” i samochody elektryczne są rzeczywiście tak ekologiczne, jak często się o nich mówi.

17.03.2027: Folklor i folkloryzm. Skąd wzięły się polskie tańce narodowe? (mgr Kinga Wygnaniec).

W okresie romantyzmu twórcy byli zainteresowani wykorzystywaniem wybranych elementów praktyk lokalnych społeczności wiejskich w celu budowania tzw. sztuki narodowej. Zjawisko tych, a także późniejszych, artystycznych przetworzeń określa się czasami mianem folkloryzmu, co ma odróżnić je od folkloru. Polskie tańce narodowe wykonują zespoły pieśni i tańca, zespoły regionalne, entuzjaści czy zawodnicy szkół tańca towarzyskiego. Spojrzenie na współczesne formy tańca i sposób w jaki one ewoluowały może być punktem wyjścia do dyskusji o folkloryzmie i folklorze.

07.04.2027: Co mówi o nas lokalny produkt? O tradycji, tożsamości i promocji regionu (dr Patrycja Laskowska-Chyła).

W trakcie zajęć przyjrzymy się procesom tworzenia marki lokalnej, jako elementu zachowania lokalnego dziedzictwa. Sprawdzimy kryteria zaakceptowania danej oferty jako promocyjnej dla regionu, a także źródła – wspomnienia, zapiski, motywy wizualne, które stały się inspiracją do utworzenia lokalnego produktu. Omówimy również perspektywy badawcze – co w kontekście marki lokalnej jest interesujące dla etnografa i antropologa, jakie problemy wyłaniają się podczas obserwacji zachodzących obecnie procesów.

21.04.2027: Dlaczego w muzeum mówimy ciszej? Antropologiczne spojrzenie na turystów zwiedzających muzea sztuki (dr Maria Gutowska).

Turystyka jest jedną najważniejszych gałęzi światowej gospodarki, a muzea sztuki co roku odwiedzają miliony osób z całego świata. Podczas wykładu przyjrzymy się różnym sposobom i strategiom zwiedzania i zastanowimy co może łączyć zwiedzających. Obserwacja, że w muzeach zachowujemy się w określony sposób i opis tego sposobu pozwala dalej, w antropologicznej perspektywie, odpowiedzieć na pytanie, czy wizyta w muzeum może być traktowana jako działanie z porządku rytualności i doświadczeniem wykraczającym poza codzienność.

05.05.2027: W jaki sposób infrastruktura techniczna wpływa na nasze życie? (mgr Bartłomiej Puch).

Drogi, mosty, wodociągi, linie energetyczne czy internetowe kable traktujemy zazwyczaj jako zwykłe elementy otoczenia. Tymczasem to właśnie one wpływają na to, jak się przemieszczamy, gdzie się spotykamy, z kim utrzymujemy kontakt i jak wygląda nasze codzienne życie. Wykładu pokaże, że infrastruktura nie tylko ułatwia funkcjonowanie, ale także zmienia relacje społeczne, zwyczaje i sposób organizacji życia. Spojrzymy na znane nam miejsca z zupełnie nowej perspektywy i przekonamy się, że nawet pozornie zwyczajne drogi czy kable mają swoją społeczną i kulturową historię.

19.05.2027: Jak patrzeć na świat w czasach sztucznej inteligencji? (mgr Bartłomiej Puch).

Coraz częściej czytamy teksty, oglądamy zdjęcia i słuchamy nagrań przygotowanych przez sztuczną inteligencję, często nawet o tym nie wiedząc. Jak rozpoznać, co stworzył człowiek, a co wygenerował komputer? Podczas wykładu porozmawiamy o tym, jak zachować krytyczne spojrzenie na informacje i nie dać się zwieść pozorom. Pokażemy również, w jaki sposób Antropologia Społeczno-Kulturowa pomaga lepiej zrozumieć zmieniający się świat technologii oraz nasze miejsce w cyfrowej rzeczywistości.

Archeologia – Fakty i mity.

Data: II tydzień, środa 9:45-11:15

Miejsce: Rynek Główny 34, III piętro

Tryb: hybrydowy 

Koordynacja: dr Magdalena Więckowska

Program:

1. Semestr

21.10.2026: Archeologia, fakty i mity – jak powstają błędne wyobrażenia o przeszłości?

Wykład ma na celu wprowadzenie słuchaczy w zagadnienia związane z interpretacją znalezisk archeologicznych oraz pokazanie, w jaki sposób nieprecyzyjne lub uproszczone interpretacje wpływają na postrzeganie przeszłości. Uczestnikom zostaną przedstawione przykłady popularnych mitów archeologicznych, które zostały obalone, wraz z omówieniem całego procesu ich weryfikacji.

04.11.2026: Göbekli Tepe - Świątynia starsza niż rolnictwo.

Wykład ma na celu omówienie jednego z najstarszych znanych monumentalnych założeń kamiennych, jego architektury, symboliki oraz funkcji stanowiska.

18.11.2026: Ġgantija – Megalityczna świątynia Malty.

Wykład ma na celu scharakteryzowanie megalitycznych świątyń Malty, ich konstrukcji, funkcji oraz wyjaśnienie, skąd wzięły się mity o „gigantach”.

02.12.2026: Karpacka Troja.

Wykład ma na celu przedstawienie grodziska w Trzcinicy jako jednego z najważniejszych stanowisk epoki brązu w Polsce, jego chronologii i rekonstrukcji oraz omówienie genezy nazwy „Karpacka Troja”.

16.12.2026: Dolina Królów i grobowce Nowego Państwa w Starożytnym Egipcie.

Wykład ma na celu omówienie Doliny Królów jako kompleksu grobowego władców, z naciskiem na architekturę oraz symbolikę. Zostaną także poruszone kwestie związane z historią rabunków oraz późniejszy los tych miejsc.

13.01.2027: Stanowisko Yinxu w Chinach, czyli początki pisma chińskiego.

Wykład ma na celu przybliżenie stanowiska Yinxu jako kluczowego miejsca dla badań nad wczesną państwowością i pismem w Chinach. Omówione zostaną najważniejsze kategorie zabytków, w tym kości wróżebne i brązy, a także najstarsze formy pisma chińskiego wraz z metodami ich odczytywania.

2. Semestr

03.03.2027: Scytyjskie Grodzisko w Chotyńcu.

Wykład ma na celu przedstawienie grodziska w Chotyńcu jako jednego z najważniejszych stanowisk związanych ze Scytami w Europie Środkowej. Zostanie zaprezentowany przegląd znalezisk, kontaktów kulturowych i najczęstszych mitów o ludach stepu.

17.03.2027: Teotihuacan – meksykańskie „Miejsce, gdzie rodzą się bogowie”.

Wykład ma na celu scharakteryzowanie Teotihuacan jako jednego z największych miast Mezoameryki. Zostaną omówione zagadnienia dotyczące religii, architektury oraz upadku miasta.

07.04.2027: Krąg kultur andyjskich.

Wykład ma na celu przedstawienie wybranych kultur andyjskich na terenie dzisiejszego Peru poprzez omówienie najważniejszych typów stanowisk (ośrodki miejskie, kompleksy ceremonialne, nekropole). Nacisk zostanie położony na pokazanie ciągłości i zróżnicowania tradycji andyjskich.

21.04.2027: Uluru – święta góra mieszkańców Australii.

Wykład ma na celu przedstawienie Uluru jako stanowiska archeologicznego i jednocześnie żywego miejsca sakralnego, będącego wyjątkowym przykładem ciągłości kulturowej. Omówione zostaną najstarsze ślady obecności człowieka, zagadnienia związane z datowaniem sztuki naskalnej oraz różnica między naukowym datowaniem a tradycyjną koncepcją czasu w kulturze Aṉangu.

05.05.2027: Mumifikacja przez dzieje.

Wykład ma na celu przekrojowe omówienie mumifikacji w różnych kulturach i okresach, z naciskiem na dobrze udokumentowane przykłady. Przedstawione zostaną techniki, cele oraz konteksty społeczne mumifikacji.

19.05.2027: Wyjście do Muzeum Archeologicznego + warsztaty.

Zajęcia mają na celu połączenie treści wykładów z bezpośrednim kontaktem z kopiami zabytków i ekspozycją muzealną. Uczestnicy będą mieli okazję zadawać pytania dotyczące interpretacji oraz zobaczyć, jak wiedza archeologiczna jest przekładana na język wystawy.

Poza Ziemią - o astronomii i badaniach kosmosu.

Data: I tydzień, czwartek 11:30-13:00

Miejsce: Rynek Główny 34, III piętro

Tryb: hybrydowy 

Koordynacja: dr Elżbieta Kuligowska

Program:

1. Semestr

15.10.2026: Skąd wziął się Wszechświat? Od Wielkiego Wybuchu do pierwszych gwiazd.

Wykład wprowadza podstawowe współczesne wyobrażenia o początkach Wszechświata: ideę Wielkiego Wybuchu, rozszerzania się czasoprzestrzeni i narodzin pierwszych atomów. Omówione zostaną dowody naukowe: promieniowanie tła, ucieczka galaktyk, współczesne pomiary. Pojawi się też pytanie, czy „początek” oznacza początek wszystkiego, czy tylko znanego nam kosmosu. Wykład pokazuje, jak nauka dochodzi do wiedzy o wydarzeniach sprzed miliardów lat.

29.10.2026: Gwiazdy, galaktyki i kosmiczna architektura.

Tematem będzie budowa Wszechświata w największej skali. Uczestnicy dowiedzą się, czym są gwiazdy, mgławice, galaktyki i gromady galaktyk; jak powstają i ewoluują. Wykład dowodzi, że materia we Wszechświecie nie jest rozłożona przypadkowo, lecz tworzy ogromną sieć kosmiczną. Omówiona zostanie także rola ciemnej materii, której nie widzimy, ale której wpływ grawitacyjny stale obserwujemy.

12.11.2026: Narodziny Ziemi i wyjątkowość życia.

Wykład opowiada, jak powstała Ziemia i dlaczego właśnie tutaj mogło rozwinąć się życie. Omówione zostaną warunki potrzebne do istnienia organizmów: woda, stabilna gwiazda, odpowiednia temperatura i atmosfera. Uczestnicy poznają pojęcie „strefy życia” wokół gwiazd oraz znaczenie geologii i pola magnetycznego Ziemi. Pojawi się pytanie, czy życie jest zjawiskiem powszechnym, czy wyjątkowym. Temat łączy astronomię, biologię i nauki o Ziemi.

26.11.2026: Człowiek jako materia gwiezdna.

Wiemy obecnie, że atomy budujące ludzkie ciało powstały we wnętrzach gwiazd. Omówione zostaną procesy syntezy pierwiastków oraz eksplozje supernowych, dzięki którym cięższe pierwiastki trafiły do przestrzeni kosmicznej. Uczestnicy zobaczą, że między człowiekiem a kosmosem istnieje materialna ciągłość. Wykład pokazuje, że astronomia nie dotyczy jedynie odległych obiektów, ale także naszego bezpośredniego pochodzenia.

10.12.2026: Jak kosmos wpływa na życie na Ziemi?

Wykład dotyczy wpływu Słońca i zjawisk kosmicznych na codzienne życie ludzi. Omówione będzie promieniowanie słoneczne, burze magnetyczne, zorze polarne oraz zagrożenia dla technologii satelitarnych. Uczestnicy dowiedzą się, jak aktywność Słońca wpływa na klimat, komunikację i energetykę. Celem jest pokazanie, że Ziemia nie jest odizolowana od procesów zachodzących w kosmosie.

07.01.2027: Poszukiwanie życia poza Ziemią.

Tematem jest współczesna astrobiologia i pytanie o istnienie innych form życia: odkrycia egzoplanet oraz metody ich wykrywania. Omówione zostaną warunki sprzyjające życiu i możliwości istnienia organizmów w ekstremalnych środowiskach. Uczestnicy poznają także projekty nasłuchu sygnałów od obcych cywilizacji i problem interpretacji ewentualnego kontaktu. Wykład pokazuje, że pytanie „czy jesteśmy sami?” ma dziś wymiar naukowy, a nie tylko filozoficzny.

21.01.2027: Człowiek w przestrzeni kosmicznej – od pierwszych lotów do misji na Marsa.

Omówione zostaną początki ery kosmicznej, lądowanie na Księżycu oraz rozwój stacji orbitalnych. Uczestnicy poznają biologiczne i psychologiczne skutki przebywania w nieważkości. Pojawią się także współczesne plany kolonizacji Księżyca i Marsa. Temat ten prezentuje zarówno technologiczne możliwości, jak i ograniczenia ludzkiej obecności poza Ziemią.

2. Semestr

11.03.2027: Kosmos w kulturze, religii i filozofii.

Wykład pokazuje, jak wyobrażenia o Wszechświecie wpływały na kulturę i sposób myślenia ludzi. Omówione zostaną dawne kosmologie, religijne wizje świata oraz zmiany wywołane przez rozwój nauki. Uczestnicy zobaczą, jak odkrycia astronomiczne zmieniały pojęcie miejsca człowieka we Wszechświecie. Wykład łączy naukę z historią idei i humanistyką.

01.04.2027: Granice poznania – czego o Wszechświecie jeszcze nie wiemy?

Tematem będą największe zagadki współczesnej kosmologii. Uczestnicy poznają pojęcia ciemnej materii i ciemnej energii oraz problem natury czasu i przestrzeni. Omówione zostaną czarne dziury, paradoksy fizyki kwantowej i pytanie o możliwość istnienia wielu wszechświatów. Wykład pokazuje, że nauka nie jest zbiorem gotowych odpowiedzi, lecz procesem ciągłego poszukiwania.

15.04.2027: Czy technologia zmienia relację człowieka z kosmosem?

Wykład dotyczy roli współczesnych technologii kosmicznych w codziennym życiu. Omówione zostaną zatem satelity, nawigacja GPS, obserwacja Ziemi i rozwój prywatnych firm kosmicznych. Uczestnicy dowiedzą się, jak technologie tworzone na potrzeby eksploracji kosmosu trafiają do medycyny, komunikacji czy transportu. Pojawi się też problem śmieci kosmicznych i komercjalizacji przestrzeni orbitalnej.

29.04.2027: Przyszłość człowieka we Wszechświecie.

Zajęcia na temat możliwych scenariuszy dalszego rozwoju cywilizacji. Omówione zostaną idee kolonizacji innych planet, podróży międzygwiezdnych oraz wykorzystania zasobów kosmicznych. Uczestnicy poznają technologiczne bariery i ograniczenia biologiczne człowieka. Pojawi się pytanie, czy przyszłość ludzkości rzeczywiście zależy od wyjścia poza Ziemię. Wykład zachęca do refleksji nad długoterminową perspektywą rozwoju cywilizacji.

13.05.2027: Człowiek i kosmos – nowa perspektywa.

Ostatni wykład podsumowujący łączy wiedzę astronomiczną z pytaniami o miejsce człowieka w ogromnym Wszechświecie. Uczestnicy zastanowią się, jak odkrycia kosmologiczne wpływają na nasze myślenie o naturze, odpowiedzialności i przyszłości. Omówione zostaną zarówno konsekwencje naukowe, jak i kulturowe „kosmicznego spojrzenia” na ludzkość. Wykład będzie też przypominał o najważniejszych wydarzeniach w kosmosie w roku akademickim.

Data: I tydzień, środa 9:45-11:15

Miejsce: Rynek Główny 34, III piętro

Tryb: hybrydowy 

Koordynacja: dr Małgorzata Jantos

Program:

1. Semestr

14.10.2026: Jak człowiek staje się sobą.

Spotkanie wokół Sokratesa.

– Czy można żyć bez zadawania pytań?

– Czy wiek daje mądrość?

– Czy człowiek powinien być wierny sobie za każdą cenę?

28.10.2026: O późnym dojrzewaniu.

Św. Augustyn: nie jako teolog, ale człowiek, który długo szukał własnej drogi.

– Czy można zacząć życie od nowa po pięćdziesiątce?

– Czy zmiana przekonań jest oznaką siły czy słabości?

25.11.2026: Filozofia po stracie cz. 1.

"Dojrzałość nie polega na tym, że niczego nie tracimy. Polega na tym, że uczymy się żyć z tym, czego nie da się odzyskać". Seneka, stoicyzm; Platon (Pozorny charakter straty); Epikureizm: (Racjonalizacja nieuchronności); Stoicyzm (Epiktet, Marek Aureliusz): Kontrola i akceptacja)

Co się dzieje, gdy przestaję być tym, kim byłem?

– Czy żałoba dotyczy tylko ludzi?

– Jak długo człowiek pozostaje związany z dawną wersją siebie?

09.12.2026: Filozofia po stracie cz. 2.

"Dojrzałość nie polega na tym, że niczego nie tracimy. Polega na tym, że uczymy się żyć z tym, czego nie da się odzyskać". Seneka, stoicyzm; Platon (Pozorny charakter straty); Epikureizm: (Racjonalizacja nieuchronności); Stoicyzm (Epiktet, Marek Aureliusz): Kontrola i akceptacja)

Co się dzieje, gdy przestaję być tym, kim byłem?

– Czy żałoba dotyczy tylko ludzi?

– Jak długo człowiek pozostaje związany z dawną wersją siebie?

20.01.2027: Filozofia po utracie sensu.

Viktor Frankl; Pytania:

– Czy sens trzeba odnaleźć czy stworzyć?

– Czy cierpienie zawsze czegoś uczy?

27.01.2027: Po utracie młodości.

Simone de Beauvoir:

--Co społeczeństwo odbiera ludziom wraz z wiekiem?

– Co zyskujemy, kiedy nie musimy już spełniać oczekiwań?

2. Semestr

10.03.2027: Po utracie złudzeń.

Arthur Schopenhauer:

– Czy dojrzałość jest pogodzeniem się czy wyzwoleniem?

– Jak odróżnić rezygnację od spokoju?

– Czy rozczarowanie może czegoś nauczyć?

– Czy pogoda ducha jest decyzją czy darem?

24.03.2027: O odwadze bycia niepopularnym.

– Czy cena niezależności bywa za wysoka?

– Czy warto być wiernym własnemu myśleniu?

31.03.2027: O samotności i świecie.

Søren Kierkegaard i rozpacz egzystencjalna; Karl Marx i alienacja społeczna; José Ortegay Gasset i „Bunt mas”; Friedrich Nietzsche i samotność jako warunek wielkości.

14.04.2027: Człowiek nie jest gospodarzem we własnym domu.

Sigmund Freud: Krótka opowieść biograficzna: lekarz, który słuchał nie tyle objawów, ile opowieści. Zamiast pytać „co pani dolega?”, pytał: „co pani pamięta, czego nie mówi, co się powtarza?”.

– Czy znamy własne motywy?

– Czy można całe życie opowiadać sobie nieprawdziwą historię o sobie?

– Co w nas wybiera, kiedy wydaje nam się, że wybieramy świadomie?

28.04.2027: Dlaczego kochamy tak, jak kochamy.

Erich Fromm: Miłość nie jako uczucie, ale praktyka.

– Czy można nauczyć się kochać?

– Czym różni się troska od kontroli?

– Czy dojrzałość zmienia relacje?

12.05.2027: Spotkanie finałowe – „Moja własna biografia filozoficzna”.

Każdy uczestnik odpowiada na pięć pytań:

Jakie wydarzenie najbardziej mnie ukształtowało?

Co dziś uważam za najważniejsze?

Co zmieniłem/am w swoich przekonaniach?

Czego już nie muszę udowadniać?

Jakie zdanie chciałbym/chciałabym zostawić po sobie?

Od „państwa gnieźnieńskiego” do zjednoczonego Królestwa Polskiego. Dzieje Polski pod rządami dynastii Piastów (ok. 950-1370).

Data: I tydzień, piątek 11:30-13:00

Miejsce: Aula Nowodworskiego, ul. św. Anny 12

Tryb: hybrydowy 

Koordynacja: dr Mateusz Kosonowski

Program:

1. Semestr

16.10.2026: Najdawniejszy rozdział dziejów. Ludność i struktura plemienna na ziemiach późniejszej Polski (IX/X w.) – wielkopolska kolebka Piastów w świetle źródeł pisanych i archeologicznych – legendarne i historyczne okoliczności objęcia przez nich władzy (pierwsza połowa X w.).

W pierwszym wykładzie, mającym charakter wprowadzenia do całego cyklu, prześledzone zostaną rozmaite zagadnienia składające się na genezę państwowości polskiej i początki sprawowania władzy przez rodzimą dynastię piastowską. Najpierw przyjrzymy się (wespół ze słuchaczami), jak wyglądały warunki geograficzne, zaludnienie i struktura osadnicza ziem późniejszej Polski w IX-X w. oraz jakie plemiona zamieszkiwały poszczególne okolice. Następnie skierujemy wzrok w stronę Wielkopolski, gdzie ok. 930-940 r. doszło do stworzenia zrębów władztwa domu piastowskiego (z centralnymi ośrodkami w Gnieźnie, Poznaniu, Gieczu, Grabowie i Ostrowie Lednickim), który to proces budowy domeny dynastycznej ukazany zostanie w świetle źródeł pisanych i najnowszych odkryć archeologicznych. Wreszcie zaprezentowane zostaną legendarne i historyczne okoliczności, w jakich Piastowie rozpoczęli swe władanie, co nastąpić musiało najpóźniej ok. 930-940 r. (innymi słowy krytyce naukowej poddane zostaną najstarsze podania o początkach dynastii piastowskiej – legenda o Popielu i oraczu książęcym Piaście i postrzyżynach jego syna – Siemowita). W ramach tego wykładu publiczność będzie mogła zastanowić się też szerzej nad relacjami trzech niezbędnych ogniw każdego badania historycznego – wypowiedzi źródeł (pisanych lub materialnych), rekonstruowanych na ich podstawie faktów historycznych oraz opinii historiografii.

30.10.2026: Wejście „państwa gnieźnieńskiego” do chrześcijańskiej Europy. Chrzest Mieszka I (966) i główne kierunki jego polityki w obrębie trzydziestolecia rządów (ok. 960-992).

W osobie Mieszka I (ok. 935-992) odnajdujemy pierwszego historycznego władcę ziem, które obecnie nazywamy Polską i które już za jego życia składało się z bardzo rozległego obszaru - najpierw z Wielkopolski, Kujaw, Mazowsza, ziemi lubuskiej i Pomorza, a pod koniec panowania – również ze Śląska i Małopolski. W ramach niniejszego wykładu przedstawiona zostanie charakterystyka całokształtu rządów książęcych Mieszka (ok. 960-992), od momentu objęcia władzy i pierwszych chronologicznie potyczek na pograniczu polańsko-wieleckim i polańsko-niemieckim (963/964), przez zawiązanie sojuszu Mieszka z Przemyślidami czeskimi i pojęcie księżniczki Dobrawy za żonę (965), przyjęcie przez Mieszka chrztu (966) i różne podejmowane przezeń aktywności na polu dyplomatycznym, militarnym i kulturalnym, aż po rok 992 (moment śmierci). Baczniejszą uwagę skierujemy również w stronę najstarszego źródła pisanego obrazującego przebieg granic ówczesnego państwa polskiego – tzw. aktu Dagome iudex (ok. 990), którym oddał Mieszko I swoje władztwo pod opiekę Stolicy Apostolskiej. Najważniejsze będzie jednak poszukanie odpowiedzi na pytanie – dlaczego zdecydował się Mieszko przyjąć wiarę chrześcijańską i za czyim pośrednictwem dokonała się konwersja jego i poddanych? Na tym konkretnym przykładzie wspólnie z słuchaczami postaramy się zastanowić nad tym, na ile był to tylko chrzest władcy i jego przybocznych, a na ile, symbolicznie rozumiany, chrzest państwa, który zdeterminował jego duchowe dzieje.

13.11.2026: Bolesław I Wielki, zwany Chrobrym (967-1025) – najjaśniejsza gwiazda na firmamencie wczesnej państwowości polskiej i główny budowniczy jej potęgi.

Ponad trzy dekady rządów Bolesława Chrobrego (992-1025) stanowią niewątpliwie najchwalebniejszy okres w historii młodego państwa polskiego. To właśnie za panowania tego władcy po raz pierwszy na określenie terytorium jego władania zaczęto używać nazwy Polonia (Polska). To jego zabiegom zawdzięczamy podwaliny niezależnej organizacji kościelnej w postaci metropolii gnieźnieńskiej, gwałtowny wzrost zasięgu przestrzennego państwa (przyłączenie Milska, Łużyc, Moraw, Słowaczyzny i Grodów Czerwieńskich), zwycięski finał kilkunastoletnich wojen z Królestwem Niemieckim (1002-1018), a wreszcie pierwszą w dziejach Polski koronę królewską (1025). W ramach wykładu ukazana zostanie niepoślednia z pewnością siłą osobistości Chrobrego na tle innych władców epoki, jego kunszt wojskowy, dyplomatyczny i strategiczny, charyzma i nadzwyczajne wyczucie politycznego realizmu. Osobne, eksponowane miejsce zajmie w prezentacji również słynny zjazd gnieźnieński (1000), na którym doszło do międzynarodowego uznania wysokiej rangi Chrobrego w rodzinie państw chrześcijańskiego świata przez cesarza Ottona III i co pozwoliło Chrobremu przez kolejne lata manifestować ten wyjątkowy status na forum wewnętrznym i międzynarodowym aż po uzyskanie upragnionej sakry (namaszczenia) królewskiego niewiele przed śmiercią (1025). Niniejszy wykład posłuży także jako przykład rozważań nad rolą wybitnej jednostki w dziejach.

27.11.2026: Piętnastolecie głębokiego kryzysu i załamania. Wewnętrzne i zewnętrzne czynniki osłabienia i upadku pierwszej monarchii piastowskiej (1025-1040).

Koronacja królewska Bolesława Chrobrego (1025) wyznaczyła symbolicznie apogeum mocarstwowych ambicji wczesnego państwa polskiego. Po śmierci pierwszego koronowanego monarchy, już za rządów jego następcy Mieszka II (1025-1034), dość nagle (po zaledwie kilku latach) doszło jednak do niespodziewanie silnego załamania się całego państwa – w wyniku tarć wewnątrzdynastycznych, dotkliwych najazdów nieprzyjacielskich państw ościennych i wreszcie wskutek buntów i rozruchów społecznych możnowładztwa i ludności niskiego stanu. Niepowodzenia te i niepokoje (rozciągające się także na początek rządów kolejnego władcy – Kazimierza Odnowiciela, na lata 1034-1040) zasługują na gruntowniejsze zastanowienie, dlatego w ramach tego wykładu precyzyjnie pokazana zostanie chronologia kluczowych wydarzeń, ich ranga i wzajemne powiązania przyczynowo-skutkowe. Główny nacisk położony zostanie przy tym na wskazanie, co wiemy na pewno o ówczesnym kryzysie polskiej państwowości, co jest prawdopodobne, co możliwe, a czego w ogóle nie wiemy. Na przykładzie tego konkretnego zagadnienia słuchacze będą mieli zatem sposobność zastanowić się, jak wiele zależy w badaniach historycznych od stopnia zachowania i wiarygodności źródeł i z jaką ostrożnością winien podchodzić do ich analizy i interpretacji historyk.

11.12.2026: Odbudowa państwa i odrodzenie królestwa. Kazimierz Odnowiciel (1039/1040-1058) i Bolesław Szczodry (1058-1079) jako budowniczowie drugiej monarchii piastowskiej.

Po okresie upadku monarchii pierwszych Piastów dzieło odbudowy zniszczonego niemal do cna państwa przypadło kolejno dwu pokoleniom, które symbolizują: ojciec – Kazimierz Odnowiciel (ok. 1040-1058) i jego pierworodny syn – Bolesław Szczodry (1058-1079). Pierwszemu zawdzięcza Polska w ogóle swoje przetrwanie, ku czemu niezbędne było podjęcie bardzo trudnych walk o odzyskanie głównych ziem polskich z rąk wrogów zewnętrznych (Śląska, Małopolski, Pomorza) lub z rąk rycersko-możnowładczych uzurpatorów (Mazowsze, Wielkopolska) oraz podjęcie intensywnych działań dyplomatycznych, mających osłonić ów proces odzyskiwania ziem składowych Polski na forum międzynarodowym. Bolesławowi Szczodremu z kolei przypadło podjęcie na nowo wielkiej polityki środkowoeuropejskiej poprzez serię interwencji zbrojnych i osadzanie przychylnych Polsce władców na Węgrzech i na Rusi i stałe neutralizowanie wrogiej postawy Czech, a w końcu odrodzenie na krótki czas Królestwa Polskiego po odbytej koronacji (1076-1079). Obydwu władcom przypisać wreszcie należy patronowanie odnowie polskiej organizacji kościelnej. W niniejszym wykładzie zostanie przedstawione, jakimi środkami i metodami, wreszcie przy czyjej wymiernej pomocy doszło do skutku kilkudekadowe dzieło odbudowy Polski, co w porównaniu do dawniejszych lat uległo zmianie w strukturze gospodarczej, społecznej i militarnej państwa, wreszcie zaś – jak na dokonujący się proces odbudowy wpływały zmiany w układzie zawieranych przez Kazimierza i Bolesława sojuszy. Zwieńczeniem wykładu będzie przypomnienie tragicznego finału rządów Szczodrego – jego wygnania na Węgry w wyniku buntu rycersko-możnowładczego i „sprawy” biskupa krakowskiego Stanisława (1079).

08.01.2027: Gdy serce Polski biło w Płocku i Krakowie. Blaski i cienie panowań: Władysława Hermana (1079-1102) i Bolesława Krzywoustego (1102-1138).

Tragedia roku 1079 (wygnanie Bolesława Szczodrego) wyniosła na tron jego młodszego brata – Władysława Hermana (1079-1102), którego panowanie przeważnie bywa omijane w podręcznikach i edukacji szkolnej (jako okres pozbawiony spektakularnych zwycięstw militarnych i czas, w którym nie zapadły przełomowe decyzje ustrojowe lub polityczne na skutek słabości politycznej panującego i sprawowanie rządów przez jego wszechwładnego wojewodę Sieciecha). Na tym tle o wiele efektowniej rysuje się panowanie jednego z synów Hermana – Bolesława Krzywoustego (1102-1138), który w kanonie wiedzy szkolnej zapisany jest złotymi zgłoskami jako wielki zdobywca (przyłączenie Pomorza Wschodniego i Zachodniego do Polski), pogromca wojsk niemieckich (słynne starcia pod Głogowem i Psim Polem), a nawet patron twórczości dziejopisarskiej (powstanie Kroniki polskiej Galla Anonima). W niniejszym wykładzie podjęta zostanie charakterystyka głównych linii polityki wewnętrznej i zewnętrznej obu władców. Pokazane zostaną ich odmienne sympatie polityczne (proniemiecka i proczeska Hermana, prowęgierska i antyniemiecka Krzywoustego), skrajnie różne modele sprawowania władzy i układania stosunków z elitą polityczną państwa, wreszcie różnice w sposobach budowania podstaw ideowych swego władztwa. Na przykładzie Hermana i Krzywoustego słuchacze będą mieli okazję zastanowić się, co odpowiada za to, że nierzadko w historii i historiografii bohaterami niezbyt pochlebnej legendy stają się władcy, których panowanie miało, po dłuższym zastanowieniu, sporo nieoczywistych zalet, a panujący cieszący się wielką sławą i uznaniem bywają przedstawiani nazbyt patetycznie, wbrew opinii źródeł.

22.01.2027: Wokół początków tzw. rozbicia dzielnicowego w dziejach Polski (1138-1202).

W powszechnej świadomości i w edukacji szkolnej dominuje wykładnia, iż do podziału Polski na dzielnice doszło w roku 1138, na mocy decyzji testamentu (względnie ustawy sukcesyjnej) Bolesława Krzywoustego, który miał przeznaczyć poszczególne części składowe ówczesnego państwa jako księstwa dziedziczne swoim synom, jakich doczekał się z dwu małżeństw. W ramach niniejszej prelekcji zestawimy ten utarty pogląd z najnowszym stanem badań historycznych, z których wyłania się konieczność rewizji dotychczasowego przekonania. Zostanie bowiem ukazane, iż statut Bolesława Krzywoustego nie rozpoczął bynajmniej epoki podziału państwa (w tradycyjnym rozumieniu), ale ustanowił reguły przekazywania władzy zwierzchniej w całym państwie, wskazując iż ma ona należeć każdorazowo do najstarszego aktualnie przedstawiciela całej dynastii piastowskiej, który rezydować ma w Krakowie (jako stałej stolicy państwa). Innym książętom (juniorom) zaś powierzał władzę namiestniczą w poszczególnych dzielnicach. Ten stan rzeczy trwał (choć z próbami jego obalenia) jeszcze kilka dekad po śmierci Krzywoustego (do przełomu XII i XIII w.). Celem wykładu będzie więc wskazanie, jakie powody sprawiły, iż właśnie na progu XIII w. stało się to, czego Krzywousty chciał uniknąć, a co równało się de facto podziałowi jednego dotąd państwa na kilka dzielnic (rozumianych jako dziedziczna własność poszczególnych linii domu piastowskiego). Na podanym przykładzie słuchacze będą mieli sposobność doświadczyć, jak tzw. podręcznikowa wiedza historyczna może nieraz odbiegać od litery źródeł, a nawet być z nimi sprzeczną.

2. Semestr

12.03.2027: Trzy ojcowizny książąt piastowskich doby rozbicia dzielnicowego (1202-1320): śląska potomków Władysława Wygnańca, wielkopolska potomków Mieszka Starego i małopolsko-mazowiecko-kujawska potomków Kazimierza Sprawiedliwego. Próba porównania.

Na dzieje polityczne Polski doby rozbicia dzielnicowego można spoglądać z różnych perspektyw. W naszym cyklu wykładów główny nacisk chcemy położyć nie tyle na dokładne przypomnienie i uszeregowanie pod względem ważności wszystkich kluczowych wydarzeń, ile na wskazanie i prześledzenie jednej zasadniczej prawidłowości: przypisania konkretnych dzielnic państwa we władanie przedstawicieli poszczególnych linii potomków męskich Bolesława Krzywoustego. I tak, na szeroko rozumianym Śląsku ukażemy w odpowiednim zarysie poczynania kolejnych pokoleń potomków Władysława Wygnańca (czyli pierworodnego syna Krzywoustego), w Wielkopolsce losy potomstwa Mieszka Starego (aż do wygaśnięcia tej linii na osobie Przemysła II w 1296 r.), w Małopolsce, na Mazowszu i na Kujawach zaś dzieje książąt wywodzących się od najmłodszego syna Krzywoustego – Kazimierza Sprawiedliwego. Dzięki takiej zasadzie uporządkowania materiału czytelniejsze i łatwiejsze do zrozumienia stanie się, iż książęta każdej z linii mieli w pewnych okresach realne szanse na dokonanie dzieła zjednoczenia państwa, a na ziemiach dawniej jednolitego państwa dominowały przez dekady różne kierunki i różne modele jego potencjalnego scalenia na powrót w monarchię.

02.04.2027: Epoka rozbicia dzielnicowego (1202-1320) jako okres wielkich przemian gospodarczych, społecznych, ustrojowych i kulturalnych w dziejach średniowiecznej Polski.

W ujęciach podręcznikowych najwięcej miejsca poświęca się zwykle wydarzeniom natury politycznej, co jest poniekąd zrozumiałe ze względu na ich kluczową dla dziejów państw rangę. Przy omawianiu ponad stulecia rozdrobnienia dzielnicowego Polski nie sposób jednak nie poświęcić należytej uwagi przedstawieniu skomplikowanych przemian natury prawnej, gospodarczej, społecznej i kulturalnej, jakie zaszły wówczas w poszczególnych księstwach piastowskich. W niniejszym wykładzie świadomie na pierwszy plan wysunięte zostaną zatem takie wydarzenia procesualne jak: wzmożenie akcji kolonizacji nieużytków, ulepszenie technik uprawy roli i hodowli bydła, lokacje wsi i miast na prawie niemieckim (magdeburskim, lubeckim, chełmińskim), tworzenie zrębów miejskiej kultury prawnej (struktura samorządu miejskiego i jej współistnienie z władzą wójtowską), rozwój gospodarki towarowo-pieniężnej, stosunki handlowe miast, rozwój rzemiosła, a także rozkwit rozmaitych gatunków literackich reprezentowanych przez zabytki dziejopisarskie, hagiograficzne, liturgiczne, kazania, itp. Procesy te posłużą do ukazania publiczności złożoności odpowiedzi na jedno z kluczowych pytań, jakie stawia historiografia: w jakim stopniu kształtują historię przełomowe wydarzenia jednostkowe, a w jakim dłuższe, trudne do jednoznacznego uchwycenia ciągi zdarzeń, którym w historiografii nadaje się zbiorcze nazwy i tytuły, aby jakoś uchwycić ich dominantę?

16.04.2027: Pierwszy z monarchów odrodzonego Królestwa Polskiego czy król Krakowa? Koronacja królewska Władysława Łokietka (1320) i jego panowanie w świetle źródeł i historiografii.

Niepodobna zaprzeczyć, iż najwytrwalszym z książąt-zjednoczycieli państwa polskiego na przełomie XIII i XIV w. okazał się Władysław Łokietek (ok. 1260-1333), praprawnuk Bolesława Krzywoustego i zarazem jedyny spośród Piastów, któremu dane było władać przejściowo w różnych latach swego dorosłego życia w wielu różnych ośrodkach władzy książęcej poszczególnych dzielnic. W cyklu naszych wykładów niepodobna więc pominąć roli, jaką odegrał w kluczowym dla procesu zjednoczeniowego okresie schyłku XIII i początku XIV wieku. Jakie były jego tytuły prawne do panowania? Jak układał relacje z lokalnymi elitami władzy – na Kujawach, w Małopolsce i w Wielkopolsce? Komu zawdzięczał uwieńczone sukcesem starania w papieskiej kurii awiniońskiej o uzyskanie upragnionej korony królewskiej? Oto pytania, które staną się kanwą obecnego wykładu. Jednocześnie publiczności zaprezentowane zostaną okoliczności koronacji królewskiej Łokietka – pierwszej koronacji odbytej w katedrze wawelskiej (1320) i znamienne różnice w postrzeganiu charakteru jego władztwa przez różnych obserwatorów. Dla jednych (Jana Luksemburskiego i Zakonu Krzyżackiego) był tylko „królem Krakowa”, dla elit intelektualnych polskich – prawym sukcesorem dawnych monarchów polskich o ambicjach i aspiracjach ogólnopolskich. Różnice i spory wokół królestwa Łokietkowego zostaną ukazane naturalnie na tle wydarzeń z jego panowania (1320-1333), z którego najmocniej uwypuklone zostaną spory z Zakonem Krzyżackim przed sądem papieskim o prawa do Pomorza Gdańskiego (1320-1321) oraz wojny prowadzone z Krzyżakami w drugiej połowie lat 20. i na początku lat 30. XIV w.

30.04.2027: Wielki król i jego monarchia. Polska pod rządami Kazimierza Wielkiego (1333-1370).

Trwające ponad trzydzieści lat panowanie Kazimierza Wielkiego (1333-1370) – ostatniego Piasta na polskim tronie – przyniosło poważny rozwój wewnętrzny i ugruntowanie rangi świeżo odrodzonego Królestwa Polskiego na arenie międzynarodowej. Do dziś z ogromnym szacunkiem mówi się i rozprawia w przestrzeni publicznej o dorobku tego monarchy i jego współpracowników. Celem wykładu będzie więc prezentacja bogatych i nietuzinkowych osiągnięć panowania Kazimierza Wielkiego, takich jak choćby: wykupienie roszczeń Luksemburgów do tytułu królów Polski, rozpoczęcie ekspansji terytorialnej państwa w kierunku wschodnim (Ruś halicko-włodzimierska), unormowanie spraw spornych i wojennych z Zakonem Krzyżackim, kodyfikacja prawa polskiego w Małopolsce i Wielkopolsce, fundacja Uniwersytetu Krakowskiego, rozbudowa systemu obronnego państwa, zbudowanie silnych stosunków dyplomatycznych i sojuszu z Królestwem Węgier, czy zacieśnianie więzi między poszczególnymi ziemiami/dzielnicami Królestwa Polskiego. Szczególną uwagę poświęcimy też kwestii sukcesji władzy po Kazimierzu Wielkim oraz małżeństwom władcy, z których nie doczekał się, jak wiadomo, legalnego syna. Ważnym celem wykładu będzie wreszcie pokazanie na przykładach konkretnych osób z kręgu Kazimierza Wielkiego, jaką ważną rolę przy każdym panującym pełniło w średniowieczu jego otoczenie intelektualne – doradcy, współpracownicy i wykonawcy konkretnych zadań.

14.05.2027: Cztery stulecia monarchii piastowskiej. Próba bilansu i podsumowanie zajęć.

W ramach ostatniego spotkania, mającego charakter podsumowania całego cyklu, spróbujemy razem (prowadzący i studenci) zastanowić się nad bilansem panowania Piastów na polskim tronie od ok. połowy X w. do śmierci Kazimierza Wielkiego (1370). Ocenimy w odpowiednich proporcjach czasowych: trwałość substancji terytorialnej państwa i stopień zmienności jego granic, trwałość struktur i model organizacji kościelnej na ziemiach polskich, stopień rozwoju kultury materialnej, duchowej i artystycznej, główne mechanizmy i narzędzia sprawowania władzy publicznej (ewolucję struktur administracyjnych, skarbowych, urzędniczych i militarnych), a także elementy stałe i zmienne w polityce zagranicznej. Postaramy się wspólnie wskazać (przy zachowaniu indywidualności sądów) najwybitniejszych (zdaniem słuchaczy) władców z dynastii Piastów i główne powody tak wysokiej oceny dorobku ich rządów. Wreszcie podejmiemy próbę odpowiedzi na pytanie, do jakiego stopnia dziedzictwo czasów piastowskich obecne jest we współczesnej kulturze, polityce, tradycji i pamięci historycznej. Ze względu na fakt, iż zajęcia będą miały charakter podsumowujący cały cykl wykładów, będą one miały charakter bardziej konwersatoryjny, niż stricte wykładowy – tak, aby w dyskusji mogły uzewnętrznić się różne poglądy, osądy i oceny.

Data: II tydzień, piątek 11:30-13:00

Miejsce: Aula Nowodworskiego, ul. św. Anny 12

Tryb: hybrydowy 

Koordynacja: dr Anna Dettloff

Program:

1. Semestr

23.10.2026: Secesja niejedno ma imię – Glasgow Style i Charles Rennie Macintosh. Pierwsze przebłyski modernizmu (UWAGA zajęcia wyjątkowo będą odbywać się w Sali Seminaryjnej w Rynku Głównym 34. Prośmy przede wszystkim o uczestnictwo zdalne).

Wykład będzie kontynuacją opowieści o rozwoju ruchu Arts & Crafts w Wielkiej Brytanii w tak zwanej „drugiej fazie”, kiedy przyjęto go nazywać „ruchem estetycznym”. Czy był bliższy kontynentalnej secesji, czy zachował własną specyfikę? Jaką rolę odgrywał styl wykreowany przez Ch. R. Mackintosha i „Czwórkę z Glasgow”? Spróbujemy odpowiedzieć na te pytania, ilustrując wykład dziesiątkami pięknych zdjęć.

06.11.2026: Kształtowanie się dizajnu w Niemczech – między rzemiosłem a przemysłem. Tradycja i nowoczesność (UWAGA zajęcia wyjątkowo będą odbywać się w Sali Seminaryjnej w Rynku Głównym 34. Prośmy przede wszystkim o uczestnictwo zdalne).

W trakcie wykładu poznamy początki niemieckiego dizajnu i jego specyfikę, która będzie ukierunkowana na produkcję przemysłową i racjonalne projektowanie. Poznamy niezwykłą postać wielkiego reformatora dizajnu Hermanna Muthesiusa. Przypomnimy sobie także sylwetkę Henry’ego van de Velde. Ale udamy się także w krótką wycieczkę do kolonii darmsztadzkiej.

20.11.2026: Deutscher Werkbund i modernistyczne osiedla. Idea nowej przestrzeni mieszkalnej. „Kuchnia frankfurcka” i Margarete Schütte-Lihotzky – „matka nowoczesnej kuchni”.

Tym razem czeka nas opowieść o protomodernistycznych latach niemieckiego dizajnu. Poznamy Petera Behrensa i natkniemy się na „kamień milowy” w historii wzornictwa, związany z tym wybitnym projektantem i firmą AEG. Przyjrzymy się osiedlom projektowanym przez Deutscher Werkbund i udamy się do Frankfurtu, aby poznać wybitną projektantkę Margarete Schütte-Lihotzky i „wejść” do zaprojektowanej przez nią kuchni. Zobaczymy, jakie są podobieństwa i różnice w porównaniu ze współczesnymi rozwiązaniami.

04.12.2026: Bauhaus – szkoła, idea i mit niemieckiego wzornictwa. Modernizm i funkcjonalizm.

Dalej będziemy w Niemczech, ale tym razem udamy się kolejno do Weimaru, Dessau i Berlina, aby przejść fascynującą i dramatyczną drogę jednej z najważniejszych uczelni dizajnu jakie kiedykolwiek powstały. Będzie to fascynująca historia nie tylko szkoły i wybitnych osobowości, które ją tworzyły, ale także historia idei i mitu, do którego ciągle powracamy. Zetkniemy się niestety z ideologią nazistowską i poznamy stosunek Adolfa Hitlera do Bauhausu i artystów awangardowych.

18.12.2026: Szkoła projektowania w Ulm i koncepcja „naukowego operacjonizmu”. Firma Braun i profesjonalizm. Idea dobrego dizajnu.

W czasie wykładu będziemy obserwować odrodzenie idei niemieckiego humanizmu po II wojnie światowej w postaci kontynuatorki idei bauhausowskiej – Hohschule für Gestaltung w Ulm. Zobaczymy zupełnie nowe podejście do dizajnu i poznamy teorię naukowego operacjonizmu, która wniesie do procesu projektowego nową ideę – profesjonalizm.

15.01.2027: Styl międzynarodowy. Le Corbusier i „dom jako maszyna do mieszkania”.

Poznamy zagadnienie tak zwanego stylu międzynarodowego – wyruszymy w podróż do Francji, z krótkim pobytem w Nowym Jorku i „oprowadzaniem” po bardzo ważnej wystawie sprzed wieku. Poznamy absolutnie wybitnego architekta-samouka Le Corbusiera i poznamy jego dzieła i jego sposób kreowania nowej przestrzeni mieszkalnej. Nie pominiemy jego współpracownicy Charlotte Perriand.)

2. Semestr

05.03.2027: Styl międzynarodowy w innym wydaniu – Ludwig Mies van der Rohe.

Tym razem powrócimy do Niemiec, by lepiej poznać twórczość wybitnego architekta i kreatora „przestrzeni uniwersalnej” – Ludwiga Miesa van der Rohe. Pawilon barceloński, willa Tugendhatów w Brnie i dom pani Farnsworth w Illinois, to tylko jego niektóre dzieła, które „odwiedzimy”. Nie pominiemy też wieloletniej współpracownicy Miesa – wybitnej projektantki Lilly Reich.

19.03.2027: Raymond Loewy – geniusz dizajnu. Amerykański styling i fascynacja linią opływową. Zawód – dizajner. Ergonomia w projektowaniu.

W trakcie wykładu przyjrzymy się twórczości wybitnego Amerykanina francuskiego pochodzenia – emigranta roku 1919 – Raymonda Loewy’ego, zwanego „ojcem wzornictwa przemysłowego”. Przy okazji zobaczymy jak Amerykanie radzili sobie z kryzysem 1929 roku dzięki nowej metodzie projektowania. Okaże się, że wszyscy znamy niektóre projekty Lowy’ego, np. logo Shella. Poznamy też innych amerykańskich projektantów tego czasu i nowy paradygmat dizajnu – ergonomię.

09.04.2027: Znaczenie kontrkultury w kształtowaniu dizajnu i mody – trochę o jeansach, t-shirtach i wielu innych zjawiskach z obszaru pop-kultury.

Ten wykład będzie wyjątkowo kolorowy i pełen różnorodności. Dizajn bardzo szybko został wciągnięty w obszary kultury popularnej i dyktaturę mody. Zastanowimy się, jak się to stało i jakie przyniosło owoce. Czy dzisiaj nadal istnieje pop-design?

23.04.2027: Postmodernizm w dizajnie. Wielonurtowość, kontekstualność, wieloznaczność. Między sztuką a projektowaniem.

Czym był postmodernizm? Jak objawiał się w szeroko pojętej kulturze i sztuce? W tym niewątpliwie pomogą nam teksty wybitnej filozofki Krystyny Wilkoszewskiej. Ale od teorii przejdziemy do dizajnerskich konkretów, które ujawniły się między innymi w twórczości legendy dizajnu – Ettore Sottsassa i założonej przez niego grupie Memphis. Będzie również kolorowo, czasem zabawnie, a czasem bardzo poważnie.

07.05.2027: Wiklinowe fantazje Władysława Wołkowskiego i znaczenie wikliny w polskim dizajnie.

Wykład będzie poświęcony „Michałowi Aniołowi wikliny” – Władysławowi Wołkowskiemu, który potrafił wydobyć z tego tradycyjnego tworzywa zupełnie niebywałe formy i kształty. Czy wiklina nadal jest częścią „kodu genetycznego” polskiego wzornictwa?

21.05.2027: „Stylowy (a właściwie: wnętrzarski) zawrót głowy” – wielość współczesnych nurtów w dekoracji wnętrz.

Jak wyglądają współczesne wnętrza? Czy możemy wyróżnić jakiś dominujący styl? Czy nowe technologie mają wpływ na przestrzenie, w których mieszkamy? Poznamy też twórczość wybitnego spółczesnego polskiego architekta i kreatora przestrzeni – Roberta Koniecznego.

Żydzi krakowscy: historia i kultura.

Data: I tydzień, wtorek 9:00-10:30

Miejsce: Rynek Główny 34, III piętro

Tryb: hybrydowy 

Koordynacja: dr Ewa Węgrzyn

Program:

1. Semestr

13.10.2026: Kraków – jedna z najważniejszych gmin żydowskich aszkenazyjskiego świata (dr Przemysław Zarubin).

W okresie nowożytnym, kiedy ziemie polskie uchodziły za „raj dla Żydów”, Kraków należał do najważniejszych gmin żydowskich w Europie. Podczas wykładu opowiemy o tym znaczeniu Krakowa, wybitnych postaciach tu działających i rozkwicie życia żydowskiego.

27.10.2026: Ulica Szeroka – serce Kazimierza i centrum życia żydowskiego (dr Ewa Węgrzyn).

Przez stulecia ulica Szeroka i jej okolice stanowiły centrum żydowskiego świata. Działało tu kilka synagog, mykwa i dwa cmentarze. Podczas spaceru opowiemy o znaczeniu tego miejsca.

10.11.2026: Co o chorobach wiedzieli mieszkańcy żydowskiego Krakowa? Między tradycją a nowoczesnością (dr Marek Tuszewicki).

Podczas wykładu przyjrzymy się wiedzy mieszkańców żydowskiego Krakowa na temat chorób oraz sposobom ich interpretowania i leczenia w kontekście przenikania się tradycyjnych wyobrażeń i praktyk medycznych oraz nowoczesnej wiedzy naukowej. Zastanowimy się też, jak społeczność żydowska radziła sobie z procesami modernizacji oraz rozwojem medycyny w XIX i XX wieku dostępnej dla niej m.in. w Szpitalu Starozakonnych.

24.11.2026: Krakowscy Żydzi postępowi – czy w Krakowie reformowano judaizm i kto modlił się w Temp(l)u? (dr hab. Anna Jakimyszyn-Gadocha).

Podczas zajęć omówione będzie zagadnienie związane z Żydami postępowymi, którzy dążyli do zmodernizowania życia żydowskiego. Opowiemy o tym, jak to zmodernizowanie przebiegało, a także scharakteryzujemy samą społeczność postępową, która wyróżniała się m.in. polskim patriotyzmem i wysokim statusem społecznym.

08.12.2026: Co widać na ścianach krakowskich synagog? (dr Sławomir Pastuszka).

Przedmiotem wykładu będą polichromie, czyli malowidła, które możemy zobaczyć w ścianach i sklepieniach krakowskich synagog. W których synagogach zachowały się polichromie, kiedy powstały i jakie treści przekazywały krakowskim Żydom?

19.01.2027: Życie żydowskie w Krakowie po 1989 r.( dr Sławomir Pastuszka).

W latach 80. XX w. wraz z przełomem politycznym nastąpił wzrost zainteresowania tematyką żydowską. Jak jednak wyglądało samo życie żydowskie w Krakowie i z jakimi wyzwaniami się mierzyło?

26.01.2027: Między tradycją a sztuką. Architektura Synagogi Starej (dr Przemysław Zarubin)

Studenci i studentki zostaną zaproszeni do Synagogi Starej, oddziału Muzeum Krakowa, gdzie dowiedzą się o historii i architekturze tego budynku, będącego jednym z najważniejszych zabytków żydowskich w Krakowie.

2. Semestr

09.03.2027: Nie tylko Kazimierz – spacer mniej znanymi śladami Żydów krakowskich (mgr Janina Naskalska-Babik)

Przed II wojną światową życie Żydów toczyło się głównie na Kazimierzu, ale przecież nie tylko – Żydzi mieszkali, pracowali i modlili się także poza jego obszarem. Podczas spaceru przyjrzymy się wybranym miejscom i wątkom z tej mniej znanej historii krakowskich Żydów.

23.03.2027: Drukarnie żydowskie w Krakowie (mgr Zofia Domagalska).

W okresie nowożytnym Kraków stanowił jeden z najważniejszych ośrodków druku hebrajskiego w Europie. To tu od XVI w. działała słynna oficyna braci Heliczów uznawana za pierwszą oficynę hebrajską w Polsce. W wykładzie zostaną przedstawione dzieje drukarstwa żydowskiego do XX w.

13.04.2027: Żydzi krakowscy po II wojnie światowej do 1989 r. (dr Monika Stępień).

Podczas wykładu omówimy losy krakowskich Żydów po zakończeniu II wojny światowej. Przyjrzymy się instytucjom, które odgrywały kluczową rolę w życiu społeczności żydowskiej, jej liderom i liderkom, a także najważniejszym procesom, które kształtowały jej powojenne dzieje.

27.04.2027: Obóz KL Plaszow (dr Monika Stępień).

Podczas spaceru odwiedzimy teren byłego niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego KL Plaszow. Uczestnicy i uczestniczki poznają najważniejsze informacje dotyczące historii obozu, a także przebiegu Zagłady krakowskich Żydów.

Miejsce rozpoczęcia spaceru: Szary Dom, ul. Jerozolimska 3

11.05.2027: Żydowskie cmentarze w Krakowie (mgr Michał Augustyn).

Podczas wykładu przyjrzymy się historii żydowskich cmentarzy w Krakowie i opowiemy na pytanie, ile takich miejsc było kiedyś i które z nich przetrwały do naszych czasów.

Fakultet jest tylko w semestrze zimowym!

Data: I tydzień, poniedziałek 12:00-13:30, I semestr

Miejsce: Rynek Główny 34, III piętro

Tryb: hybrydowy 

Koordynacja: mgr Karolina Hołub

Program:

12.10.2026: Musical (?) nad Wisłą.

Spotkanie będzie poświęcone pytaniu, czym jest musical i czy przedwojenne filmy, takie jak Czy Lucyna to dziewczyna?, Piętro wyżej czy Zapomniana melodia, można uznać za musicale, czy raczej za filmy muzyczne. Punktem odniesienia będą także współczesne przykłady, m.in. Córki Dancingu i #WszystkoGra, pozwalające zobaczyć ciągłość i przemiany polskiego filmu muzycznego.

26.10.2026: Społeczne hierarchie na ekranie.

Spotkanie dotyczy filmowych obrazów awansu społecznego, granic klasowych i hierarchii w polskim kinie lat 30., m.in. w filmach Jaśnie pan szofer, Jego ekscelencja subiekt, Strachy i Trędowata. Temat zostanie zestawiony ze współczesnymi filmami, takimi jak Śniegu już nigdy nie będzie, Teściowie czy Inni ludzie, które pokazują nowe podziały, aspiracje i nierówności.

09.11.2026: W kręgu społecznego zaangażowania.

Spotkanie będzie próbą zdefiniowania kina społecznie zaangażowanego i pokazania jego znaczenia w polskiej kinematografii lat 30. W drugiej części odniesiemy te wątki do współczesnych filmów, m.in. Cichej nocy, Kobiety z…, Lęku i Utraty równowagi, pytając o żywotność tradycji kina zaangażowanego.

23.11.2026: Z książki na ekran.

Spotkanie pokaże, jak ważnym źródłem inspiracji dla polskiego kina lat 30. była literatura – zarówno popularna, jak i wysoko ceniona przez krytykę. Współczesne ekranizacje, m.in. Inni ludzie, Chłopi i nowa Lalka, posłużą do refleksji nad tym, dlaczego kino wciąż wraca do literatury.

07.12.2026: Sacrum po polsku.

Spotkanie będzie poświęcone obecności religii i duchowości w polskim kinie, od rzadkich, ale znaczących przykładów z okresu międzywojennego po filmy współczesne. Zestawienie filmów takich jak Bóg się rodzi, Dybuk, Znachor, Boże Ciało czy Zieja pozwoli zapytać o zmiany w przedstawianiu wiary, Kościoła i duchowości w polskim społeczeństwie.

18.01.2027: Swoi i obcy.

Spotkanie dotyczy sposobów przedstawiania cudzoziemców i innych narodowości w polskim kinie lat 30. Współczesne filmy, m.in. Chleb i sól, Filip, Zielona granica i Pod wulkanem, posłużą do refleksji nad tym, jak dziś rozumiemy kategorie „swojego” i „obcego”.

Fascynujące losy twórców kultury europejskiej.

Data: II tydzień, czwartek 13:15-14:45

Miejsce: Aula w Pałacu Larischa, ul. Bracka 12

Tryb: hybrydowy

Koordynacja: Prof. dr hab. Wasilij Szczukin

Program:

1. Semestr

22.10.2026: Cesarz Hadrian – wysoce wykształcony rzymianin na tronie rzymskim.

Niezwykłość tego męża stanu polegała na olbrzymiej wiedzy i zainteresowaniach filozofią i sztuką. Obserwując osiągnięcia starożytnego Wschodu wprowadził nowatorskie rozwiązania w dziedzinie architektury, czego przykładem służy rzymski Panteon.

12.11.2026: William Szekspir: życie geniusza ponadczasowego.

Ten uwielbiany na całym świecie geniusz wszechczasów miał życie pełne trudności, zmartwień i porażek. Warto zastanowić się nad tym czy poważne problemy życiowe są warunkiem sprzyjającym tworzeniu dzieł niezwykle cennych, o znaczeniu ogólnoludzkim.

19.11.2026: Jan Kochanowski: barwne koleje życia twórcy nowożytnej poezji polskiej.

Nauka na kilku uniwersytetach europejskich, zagmatwane sprawy spadkowe, nagła rezygnacja ze stanu duchownego z powodu miłości do kobiety i małżeństwa, doradztwo polityczne, udział w elekcji królów, śmierć dwóch córek... A poza tym mocne przywiązanie do kultury ojczystej, które było jednym ze źródeł nowatorstwa poetyckiego.

03.12.2026: Ostre meandry życia Jana Jakuba Rousseau – apostata naturalności i ojca romantyzmu.

Ten apostoł wolności i „naturalnego” zachowania wyjątkowo burzliwe lata dzieciństwa i młodości w swoich Wyznaniach, którymi jeszcze za życia autora zaczytywała się cała Europa. Miał trudny wyjątkowo charakter. Był autorem nowatorskiego traktatu o „naturalnym” wychowaniu dzieci, ale własne dzieci wolał porzucić. Brak krytycyzmu w ocenie własnego zachowania łączył się w nim z iście rewolucyjnymi poglądami na temat rezygnacji z ogólnie przyjętych konwenansów i równouprawnienia kobiet.

17.12.2026: Wolfgang Amadeus Mozart: krótkie i niełatwe życie genialnego twórcy.

Życie Mozarta niejednokrotnie było przedmiotem badań psychoanalitycznych, które odbiły się echem w znakomitych filmach i spektaklach o ambitnym i apodyktycznym ojcu, który zamienił życie utalentowanego chłopca w jedno pasmo mąk. A jednak cudowna muzyka Mozarta, której słuchamy już trzecie stulecie jest zaprzeczeniem wszelkiego zła i męczennictwa.

07.01.2026: Fryderyk Chopin i George Sand: szalony związek miłosny w obliczu trywialnej rzeczywistości.

Amandyna Aurora Dudevant, znana jako George Sand, powieściopisarka francuska, miała w swoim życiu wielu amantów, ale najbardziej znanym wśród nich był niewątpliwie Fryderyk Chopin. Jego młodość i młodość jego muzy upłynęła pod znakiem romantyzmu. Dlatego ich wzajemna miłość miała charakter romantyczny, a więc opozycyjny w stosunku do ogólnie przyjętych konwenansów. Czy wynikająca stąd rozpacz Chopina miała wpływ na charakter jego muzyki?

2. Semestr

04.03.2027: Albert Einstein: nauka to muzyka. Niełatwa droga do wielkich odkryć.

Mało kto wie, że wielki fizyk Albert Einstein był w młodości wierzącym katolikiem, uczęszczał do szkoły katolickiej i miał dwóje z matematyki. Dobrze grał na skrzypcach, bo w wieku sześciu lat z inicjatywy matki pobierał lekcje gry. Przez długie lata bez skutku szukał pracy i nawet głodował. Dopiero w wieku 26 lat publikacja trzech przełomowych artykułów pomogła zdobyć uznanie wśród nie tylko wśród fizyków.

18.03.2027: Ofelia i Lady Makbet, Kleopatra i Maria Stuart. Niezwykłe koleje życia Heleny Modrzejewskiej.

Nieślubna córka Józefy Bendy, wdowy po krakowskim kupcu, i księcia Władysława Sanguszki (?) kończy szkołę przy klasztorze prezentek przy ul. Św. Jana i dzięki związkowi miłosnemu staje się znaną aktorką, występująca na deskach teatrów w całej Galicji, Warszawie, a później w Stanach Zjednoczonych. Zreformowała teatr polski, doprowadzając do wystawienia nowoczesnych interpretacji dramatów Szekspira i Słowackiego.

08.04.2027: Sergiusz Prokofiew: nowator w muzyce i w życiu osobistym.

Jego muzyka brzmi na antenie Polskiego Radia prawie codziennie. Razem z Ravelem, Szostakowiczem i Strawińskim zrewolucjonizował muzykę poważną. Po rewolucji 1917 roku mieszkał w Japonii, USA i w Paryżu, występował także w Moskwie i Petersburgu. Miał dwa paszporty – radziecki i rosyjski emigrancki, ale w roku 1936 ostatecznie postanowił mieszkać w ZSRR, gdzie, wprawdzie dopiero w roku 1948, dociekał się zakazu wykonywania wszystkich skomponowanych utworów w trakcie walki z tzw. kosmopolityzmem i formalizmem. Zakaz został cofnięty z powodu osobistej interwencji towarzysza Stalina.

22.04.2027: Artur Rubinstein: wielki pianista, bon vivant i patriota.

Przeżył 95 lat, grał w czasie pokoju i dwóch wojen światowych. Pojawiał się wszędzie gdzie toczyło się burzliwe życie artystyczne. Przyjaźnił się z Ravelem, Diagilewem, Strawińskim, Szymanowskim, Prokofiewem, Apollinaire’em, Jeanem Cocteau... Kochał Ojczyznę, czemu dał świadectwo w roku 1945, podczas Konferencji Pokojowej w San Francisco, gdy publicznie wyraził oburzenie wobec braku polskiej flagi na Sali obrad oraz zagrał Mazurka Dąbrowskiego.

06.05.2027: Kazimierz Malewicz: wieczna energia czy wieczny pokój? Tragiczny los wielkiego artysty.

Kazimierz Malewicz, kijowianin polskiego pochodzenia, był jednym z wielkich twórców awangardy z początku XX wieku. Stworzył nowy kierunek malarstwa pod nazwą suprematyzm, którego cechą było dążenie do absolutu w tworzeniu idealnych form. Jego poszukiwania okazały się sprzeczne z obowiązującą w Związku Radzieckim „sztuką proletariacką”, a tym bardziej z późniejszym pompatycznym socrealizmem. Los skazał go na samotność i pozbawienie elementarnych środków do życia.

20.05.2027: Starsi panowie dwaj. Życie i twórczość Grzegorza Wasowskiego i Jeremiego Przybory.

Studentki i studenci Uniwersytetu Trzeciego Wieku zapewne pamiętają skecze i piosenki z Kabaretu Starszych Panów, popularnego w Polsce lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku. Mniej znany jest los Jerzego Wasowskiego – inżyniera, specjalisty w dziedzinie radiotechniki, który uruchomił uszkodzone Radio Warszawskie we wrześniu 1939 roku, oraz Jeremiego Przybory – spikera w kilku rozgłośniach i niezrównywanego autora tekstów humorystycznych, a prywatnie kuzyna aktora Andrzeja Łapickiego.

Data: II tydzień, czwartek 11:30-13:00

Miejsce: Rynek Główny 34, III piętro

Tryb: hybrydowy 

Koordynacja: Prof. dr hab. Halina Ekiert

Program:

1. Semestr

15.10.2026: Rośliny lecznicze źródłem węglowodanów, kwasów tłuszczowych, lipidów i białek, czyli od prawoślazu, Inu i jeżówki przez wiesiołek do ananasa (prof. dr hab. Halina Ekiert, UWAGA wyjątkowo zajęcia odbędą się w godz. 9:50-11:20).

W ramach zajęć zostaną omówione właściwości lecznicze śluzów, gum i polisacharydów roślinnych, kwasów tłuszczowych, olejów i białek roślinnych oraz zostaną zaprezentowane główne rośliny i surowce lecznicze będące źródłem wymienionych grup związków.

05.11.2026: Rośliny lecznicze źródłem flawonoidów, antocyjanów i kumaryn, czyli od cytrusów i gryki przez borówkę i malwę czarna do nostrzyka (prof. dr hab. Halina Ekiert).

Na zajęciach zostaną przedstawione bardzo cenne właściwości lecznicze dwóch grup barwników roślinnych - flawonoidów i antocyjanów oraz kumaryn. Opisane zostaną także najważniejsze rośliny i surowce lecznicze będące źródłem tych grup barwników i kumaryn.

19.11.2026: Rośliny lecznicze źródłem glikozydów nasercowych, antrachinonów i saponin, czyli od naparstnicy przez aloes i kruszynę do kasztanowca i żeń-szenia ((prof. dr hab. Halina Ekiert).

W ramach zajęć zostaną zaprezentowane niezwykle ważne właściwości lecznicze glikozydów nasercowych, a także znaczenie lecznicze antrachinonów i saponin oraz zostaną scharakteryzowane sztandarowe gatunki roślin i surowców leczniczych będące źródłem wymienionych grup związków.

03.12.2026: Rośliny lecznicze źródłem garbników, glikozydów fenolowych, fenolokwasów, irydoidów glukozynolatów, czyli od dębu przez wierzbę i rozmaryn do babki lancetowatej i gorczycy (prof. dr hab. Halina Ekiert).

Na zajęciach zostaną omówione liczne podobieństwa oraz różnice właściwości biologicznych garbników, glikozydów fenolowych, fenolokwasów, irydoidów i glukozynolatów oraz zostaną opisane główne gatunki roślin i surowców leczniczych będące źródłem tych grup związków.

17.12.2026: Rośliny lecznicze źródłem olejków eterycznych i alkaloidów, czyli od mięty przez anyż do rumianku i od lulecznicy przez opium do drzewa chinowego (prof. dr hab. Halina Ekiert).

W ramach zajęć zostaną przedstawione liczne, bardzo zróżnicowane właściwości lecznicze olejków eterycznych, a także niezwykle silne, bardzo różnorodne kierunki aktywności biologicznej alkaloidów oraz zostaną zaprezentowane najważniejsze, najbardziej cenne leczniczo gatunki roślin olejkowych i alkaloidowych i pozyskiwane z nich surowce lecznicze.

14.01.2027: „Wszystko jest trucizną i nic nie jest trucizną", czyli recepta na bezpieczne leczenie ziołami. Źródła pozyskiwania roślin i surowców leczniczych oraz formy leku roślinnego (prof. dr hab. Halina Ekiert).

Na zajęciach przedstawione zostaną najważniejsze niebezpieczne i trujące gatunki roślin, w tym roślin leczniczych, m. in. o działaniu neuro-, kardio-, hepato- i nefrotoksycznym. Zostaną omówione możliwości pozyskiwania roślin leczniczych (zbiór ze stanowisk naturalnych, uprawy, import, rozwiązania biotechnologiczne), a także zostaną przedstawione formy leków ziołowych (m. in. mieszanki ziołowe, preparaty galenowe - intrakty, soki, nalewki, ekstrakty).

2. Semestr

04.03.2027: Rośliny lecznicze i ich składniki stosowane w chorobach układu nerwowego, czyli od wilczej jagody przez opium do kokainowca (prof. dr hab. Agnieszka Szopa).

Na zajęciach przedstawione zostaną rośliny i surowce lecznicze o działaniu uspokajająсут, usposabiającym do snu, przeciwbólowym narkotycznym, przeciwdepresyjnут, psychostymulującym i znieczulającym miejscowo oraz stosowane w chorobach otępiennych, pobudzające i porażające obwodowy układ nerwowy.

18.03.2027: Rośliny lecznicze i ich składniki stosowane w chorobach układu krążenia układu oddechowego, czyli od naparstnicy i głogu do tymianku, bluszczu i prawoślazu (prof. dr hab. Agnieszka Szopa).

W ramach zajęć zostaną zaprezentowane 'najważniejsze rośliny i surowce lecznicze stosowane w dysfunkejach układu krążenia (m. in. w nadciśnieniu, arytmii, niewydolności wieńcowej i mięśnia sercowego, pobudzające krążenie) oraz rośliny i surowce lecznicze o działaniu przeciwastmatycznym, wykrztuśnym i przeciwkaszlowym).

08.04.2027: Rośliny lecznicze i ich składniki stosowane w chorobach układu pokarmowego i układu moczowego, czyli od piołunu przez kurkumę do senesu i od jałowca przez nawłoć do palmy sabalowej (prof. dr hab. Agnieszka Szopa).

Na zajęciach przedstawione zostaną rośliny i surowce lecznicze pobudzające trawienie, o działaniu osłaniającym, przeciwwrzodowym, przeciwbiegunkowym, przeczyszczającут, przeciwskurczowym oraz rośliny i surowce lecznicze działające moczopędnie i stosowane w przeroście gruczołu krokowego.

22.04.2027: Rośliny lecznicze i ich składniki o działaniu antyoksydacyjnym, immunostymulujacym, przeciwnowotworowym i adaptogennym, czyli od aronii i jeżówki przez barwinek do cytryńca chińskiego i ashwagandhy.

(prof. dr hab. Agnieszka Szopa).

W ramach zajęć omówione zostaną rośliny i surowce lecznicze o działaniu antyoksydacyjnya (istotne zarówno w prewencji, jak i terapü chorób cywilizacyjnych), pobudzające układ odpornościowy, działające przeciwnowotworowo oraz rośliny i surowce lecznicze o tzw. działaniu adaptogennym.

06.05.2027: Szklarniowe kolekcje egzotycznych roślin leczniczych w Ogrodzie Botanicznym UJ (prof. dr hab. Agnieszka Szopa).

Na zajęciach na terenie Ogrodu Botanicznego UI przedstauione zostaną kolekcje egzotycznych gatunków roślin leczniczych zlokalizowanych w szklarniach Victoria" i „Jubileuszowa” oraz w Oranżerii.

20.05.2027: Zewnętrzna (polowa) kolekcja roślin leczniczych w Ogrodzie Botanicznym UJ (prof. dr hab. Halina Ekiert).

W ramach zajęć na terenie Ogrodu Botanicznego UJ zaprezentowana zostanie zewnętrzna (polowa) kolekcja roślin leczniczych.

Psychologia człowieka XXI wieku.

Data: I tydzień, piątek 9:45-11:15

Miejsce: Rynek Główny 34, III piętro 

Tryb: hybrydowy 

Koordynacja: dr hab. Iwona Sikorska

Program:

1. Semestr

16.10.2026: Czy technologia zmienia nasz mózg?

Rozwój techniki i technologii stanowi chlubę ludzkości. Internet, komunikatory, urządzenia zapisu i odtwarzania danych są już wszechobecne. Rozważymy ich pozytywny, ale też negatywny wpływ dla funkcjonowania człowieka naszych czasów.

30.10.2026: Czy świata wokół nas jest za dużo?

To pytanie o ilość bodźców. Na ulicy, w sklepie, w mass mediach. Czy bogata oferta służy człowiekowi oferując bogactwo wyboru, czy może przestymulowuje i męczy? NA przykładach środowisk bogatych w wielomodalne stymulacje przeanalizujemy znaczenie, jakie niosą one dla psychiki człowieka.

13.11.2026: Uważność i cisza.

Jako przeciwwagi dla głośnego, przeładowanego bodźcami  świata specjaliści zdrowia psychicznego zalecają terapie ciszą i refleksją. Czym jest mindfullness, czy to kolejna szkoła medytacji, praktyka religijna czy też indywidualny sposób życia?

27.11.2026: Mit wolnej woli.

Badania kognitywistów przyniosły niepojące hipotezy dotyczące automatycznego ( a nie jak dotąd sądzono – dowolnego) funkcjonowania człowieka. Jakie eksperymenty uprawniają naukowców do stawiania takich tez? Co na to tradycyjna psychologia?  

11.12.2026: Triumfalny powrót psychologii ewolucyjnej.

Niechętnie myślimy o tym, że to instynkty, biologia, wpisane, nieświadome motywy powodują naszym zachowaniem. Kolejne odkrycia psychologii ewolucyjnej pokazują , że jest tak z znacznym stopniu. Spróbujemy przyjrzeć się obszarom szczególnie „podatnym” na wpływy prawidłowości natury.

08.01.2027: Kto rządzi moim ciałem?

Czy XXI zbliża nas czy oddala od własnego ciała? Czy rozumiemy sygnały z niego płynące, potrafimy uspokoić ból, uspokoić się samemu?  Czy indywidualizmjednak tabletka, wizyta u lekarza. Wyobcowanie od własnego ciała to nie tylko technicyzacja i medykalizacja, to również karty bankomatowe, podpisy elektroniczne, coraz rzadsze podawanie ręki na powitanie.

22.01.2027: Patent na długowieczność.

Niezwykłe zainteresowanie dobrym, długim życiem rozpoczęło się już w XX wieku projektem Niebieskich Stref , ale obecnie ogrom wiedzy w tym zakresie pozawala na czerpanie z doświadczeń innych kultur i środowisk. Powstaje wiele programów i poradników, ale też koncepcji naukowych pomyślnego starzenia się.

2. Semestr

12.03.2027: Duchowość i religijność.

Socjologowie wieszczyli nadejście nowego średniowiecza, i rzeczywiście w zakresie poszukiwań zjawisk niematerialnych XXI wiek rozkwita. Psychologia zajmuje się obecnie badaniami duchowości i religijności, choć kiedyś zostawiała to filozofii , bądź teologii.

02.04.2027: Miejsce w społeczeństwie.

Wraz ze zmianami ekonomicznymi , następują też zmiany w zakresie oczekiwań, standardów i mód społecznych. Kim jest dzisiaj 18- , 25- , 40 czy 60latek w relacji czy w zawodzie?

16.04.2027: Kolektywizm czy indywidualizm.

Pokolenie dzisiejszych seniorów wyrosło w kulturze kolektywizmu, czyli myślenia w kategoriach MY, a dziś żyje wśród indywidualistów, myślących głównie JA. Jakie zalety ma każde z tych podejść ? Może wspólna analiza zwyczajów obu typów kultury, które były dane dzisiejszym seniorom będzie dla nich interesująca.

30.04.2027: Sztuczna inteligencja- jak ją rozumieć?

Postęp cywilizacyjny i technologiczny zawsze miał na celu pomoc człowiekowi , ułatwienie czy wręcz zastąpienie go w wielu działaniach. Oceny AI (Artificial intelligence) przez specjalistów są skrajne. Czy euforia lub lęk w tym zakresie są uzasadnione psychologicznie?  Porozmawiajmy o tym w oparciu o filmy i książki.

14.05.2027: Kto jest specjalistą od zdrowia psychicznego w XXI wieku?

Wzrost zainteresowania i świadomości społecznej w zakresie zdrowia psychicznego spowodował większe zrozumienie dla słabości ludzkiej oraz uważność na drugiego człowieka. Czy jednak nie prowadzi to czasem do nadmiernie potocznego traktowania terminologii i diagnozy psychologicznej ? Czy nie jest tak, że każdy po lekturze poradnika czy wysłuchaniu podcastu staje się specjalistą w tym zakresie?

Święta przestrzeń. Świątynie i miejsca święte w religiach świata.

Data: II tydzień, piątek 9:45-11:15

Miejsce: Rynek Główny 34, III piętro

Tryb: hybrydowy 

Koordynacja: dr hab. Elżbieta Przybył-Sadowska, prof. UJ

Program:

1. Semestr

23.10.2026: Święta, świętsza i najświętsza – Przestrzeń sakralna i jej organizacja (dr hab. Andrzej Szyjewski).

Wszystkie formy aktywności religijnej wymagają przestrzeni działania, która musi zostać wyznaczona i wydzielona. Sacrum jest bowiem nierównomiernie rozłożone w przestrzeni. Są miejsca uznane za manifestacje sił sakralnych, przynależne bardziej do tamtego świata niż do codziennej rzeczywistości. Są także konstrukcje, w których odtwarzając rytuały nawiązujące do manifestacji boskości ludzie realizują swoją nadzieję wyjścia z kręgu profanum. W pewnych miejscach naturalnych koncentracje świętości występują ze szczególną siłą. Źródła (zwłaszcza gorące), jeziora, (główna) rzeka danej krainy, szczyt wyróżniający się barwą, usytuowaniem, czy niezwykłym kształtem, wielkie drzewo, gaje i skupiska drzew, bagna, niedostępne, groźne doliny, a nawet pustynie stają się miejscami, w których świętość skupia się szczególnie. Stają się źródłami mocy, miejscami religijnego kultu, celami pielgrzymek.

06.11.2026: „Kraj jest moim kręgosłupem” – australijskie rozumienie przestrzeni i miejsc świętych (dr hab. Andrzej Szyjewski).

Z perspektywy Aborygenów australijskich w czasach mitycznych przodkowie wędrując stwarzają wszystkie elementy krajobrazu, zarazem wyposażając je w sakralną moc dawania i podtrzymywania życia. Przynależność do takiego terytorium wyznacza tożsamość jego mieszkańców i wymaga podtrzymania mocy przodków przez obrzędy i pieśni. Miejsca święte są nierozerwalnie połączone z ludźmi i ich działaniami. Wszystkie drogi przodków tworzą tym samym tkankę świata, a jej utrzymanie jest zadaniem religijnym.

20.11.2026: Domy bogów. Tajemnice hinduistycznych świątyń (dr hab. Agnieszka Staszczyk).

Wykład poświęcony jest kluczowym budowlom sakralnym tej tradycji, z uwzględnieniem potrzeb praktyk religijnych i symboliki. Omawia zarówno strukturę architektoniczną, jak i dekoracje, wraz z ich znaczeniem, aby przenieść odbiorcę w przestrzeń, gdzie świat ziemski spotyka się z niebiańskim.

04.12.2026: Świątynia ognia i ogrody rajskie. Koncepcja miejsca świętego w zoroastryzmie (dr hab. Marcin Rzepka).

Zoroastryzm, starożytna religia Irańczyków, wyróżniał się na tle innych tradycji religijnych starożytnego Bliskiego Wschodu szczególnym rozumieniem przestrzeni świętej. Przez długi czas kult nie odbywał się bowiem w zamkniętych budowlach sakralnych, lecz na otwartych, odpowiednio wyznaczonych i oczyszczonych miejscach. Taka przestrzeń – uświęcona i uporządkowana – była postrzegana jako odzwierciedlenie doskonałego ładu stworzenia oraz symboliczny obraz rajskiego ogrodu. Centralnym elementem kultu był ogień, uznawany za znak obecności Ahura Mazdy. Z czasem jednak, wraz z rozwojem tradycji religijnych oraz instytucji kapłańskich, wykształciły się świątynie ognia, w których centralne miejsce zajmuje wiecznie płonący ogień. Stały się one najbardziej charakterystyczną formą zoroastryjskiej architektury sakralnej. Wykład poświęcony będzie ewolucji koncepcji miejsca świętego w zoroastryzmie, jego symbolice oraz związkom między przestrzenią kultową, naturą i wyobrażeniami raju.

18.12.2026: Śladami Buddy. Budowle sakralne i ich symbolika (dr hab. Agnieszka Staszczyk).

Buddyzm jako jedna z ważniejszych tradycji religijnych Azji, w swej kolebce - Indiach - stworzył wiele miejsc dla upamiętnienia Buddy, stworzenia miejsc zamieszkania mnichów oraz miejsc dla praktyk świeckich wyznawców tej religii. Wykład stanowi przegląd najbardziej znanych i znaczących budowli, jednocześnie należących do grupy wybitnych zabytków subkontynentu indyjskiego.

15.01.2027: Od Świątyni do synagogi (dr Barbara Krawcowi).

Wykład przedstawi różne miejsca żydowskiego kultu religijnego, ich przemiany i znaczenie na przestrzeni wieków: poczynając od biblijnego Namiotu Spotkania, przez starożytne Świątynie Jerozolimskie, po wznoszone w różnych częściach świata synagogi, szule, sztible i temple. Na przykładach z różnych części świata (w tym rzecz jasna Krakowa) omówione zostaną wybrane aspekty architektoniczne oraz związki pomiędzy nimi a zasadami religijnego kultu oraz szerszym kontekstem społeczno-kulturowym. Szczególna uwaga poświęcona będzie temu, jak transformacje judaizmu znajdowały wyraz w przemianach wyglądu, funkcji oraz użytkowania żydowskich miejsc religijnego kultu.

2. Semestr

05.03.2027: Od nieskończoności do ogrodu. Koncepcje przekształceń przestrzeni w kabale teozoficznej (dr hab. Tomasz Sikora, prof. UJ).

W ramach wykładu omówione zostaną wybrane koncepcje przekształceń przestrzeni, występujące w kabale teozoficznej. W szczególności skupimy się na kategoriach emanacji, punktu, linii, okręgu, wymiarów i miejsca analizowanych w dziełach Mojżesza Kordowero (1522 – 1570), Chaima Vitala (1543 – 1620) i Salomona Eljasziwa (1841 – 1926).

19.03.2027: Symbolika świątyni chrześcijańskiej (dr hab. Rafał Łętocha).

Świątynia jest symbolem ponieważ „objawia obecność Boga”. Celem sztuki sakralnej, jak pisał Jean Hani, jest objawianie wizerunku boskiej natury, odciśniętego w stworzeniu, ale ukrytego, poprzez wytwarzanie przedmiotów widzialnych, które stanowią symbole Boga niewidzialnego. Sztuka sakralna jest więc jakby kontynuacją Wcielenia, zstępowania boskości w to, co stworzone. Tutaj artysta nie może oprzeć się tylko na swoim osobistym natchnieniu, czy wyrażeniu swej osobowości, a kościół nie jest zwykłym pomnikiem architektury. Jest świątynią. której funkcja nie polega wyłącznie na „gromadzeniu wiernych”.

09.04.2027: Miejsca święte i uzdrawiające. Pielgrzymowanie w chrześcijaństwie (dr hab. Elżbieta Przybył-Sadowska, prof. UJ).

Wykład poświęcony będzie znaczeniu miejsc świętych w chrześcijaństwie i związanych z nimi praktyk pielgrzymkowych i uzdrawiających. Omówione procesy, dzięki którym określone miejsca — groby świętych, sanktuaria, źródła czy miejsca objawień — zyskują szczególny status religijny. Wybrane przykłady historyczne i współczesne pozwolą ukazać zarówno trwałość, jak i przemiany chrześcijańskich praktyk pielgrzymkowych.

23.04.2027: Architektura duchowości: pragmatyka i symbolika meczetu (dr hab. Marcin Rzepka, prof. UJ).

Meczet w aspekcie formalnym oraz funkcjonalnym kształtował się równolegle z rozwojem islamu jako podstawowa przestrzeń kultu wspólnotowego. Jego architektura odpowiada przede wszystkim praktycznym potrzebom wiernych związanym z modlitwą, zgromadzeniem oraz organizacją życia religijnego. Choć sama nazwa masdżid („miejsce, gdzie wybija się pokłony”) wskazuje na fundamentalną rolę modlitwy, meczet od początku pełnił również funkcje społeczne, edukacyjne i polityczne. W jego strukturze architektonicznej elementy takie jak mihrab, minbar, dziedziniec czy minaret łączą bogatą symbolikę religijną z praktyką społeczną. Układ meczetu sprzyja zatem zarówno rozwojowi kultu wspólnotowego jak również budowaniu więzi wewnątrz wspólnoty wiernych, odzwierciedlając tym samym podstawowe wartości islamu: jedność i równość wierzących oraz podporządkowanie się woli Boga. Celem wykładu jest ukazanie rozwoju historycznego meczetu oraz zróżnicowania jego form architektonicznych w zależności od regionu, a także analiza religijnych i społecznych znaczeń wpisanych w przestrzeń muzułmańskiego miejsca modlitwy.

07.05.2027: Przedchrześcijańskie miejsca kultu i współczesne zbudowane świątynie: miejsca pogańskich rytuałów w XXI wieku (dr Joanna Malita-Król).

Współcześni poganie najczęściej spotykają się na łonie natury, by celebrować dane święto. „Obrzędują” w lesie, w prywatnym ogrodzie, w parku, ale wykorzystują również miejsca kultu znane sprzed nadejścia chrześcijaństwa. Pogańskie świątynie wybudowane w XXI wieku także pojawiają się coraz częściej. Podczas wykładu poznamy kilka przykładowych miejsc w Polsce i innych krajach Europy: dowiemy się, jak wyglądają, dlaczego takie miejsca zostały wybrane i jakie wyzwania powoduje ich użytkowanie.

21.05.2027: Między bogami a ludźmi. Społeczne życie chińskich świątyń w Chinach i na Tajwanie” (dr Tobiasz Targosz).

Chińskie świątynie stanowią nie tylko przestrzeń praktyk religijnych, lecz także ważne centra życia społecznego, kulturowego i politycznego. Wykład przedstawia antropologiczne spojrzenie na kulturę świątynną w Chinach oraz na Tajwanie, analizując rolę świątyń w kształtowaniu lokalnych wspólnot, podtrzymywaniu tradycji oraz negocjowaniu relacji między sacrum a codziennością. Omówione zostaną praktyki kultowe związane z taoizmem, buddyzmem i religią ludową, a także znaczenie rytuałów, pielgrzymek i świąt świątynnych we współczesnych Chinach oraz na Tajwanie. Wykład ukaże świątynię jako dynamiczną przestrzeń, w której przeplatają się religia, pamięć kulturowa i tożsamość społeczna.

Dostojewski. Życie jak teatr, powieść jak scena.

Data: I tydzień, czwartek 13:15-14:45

Miejsce: Aula w Pałacu Larischa, ul. Bracka 12

Tryb: hybrydowy 

Koordynacja: mgr Magdalena Karlikowska-Pąsiek

Program:

1. Semestr

15.10.2026: Jak Andrzej Wajda zafascynował się twórczością Fiodora Dostojewskiego?  (Wyjątkowo zajęcia obędą się w Auli A przy Krupniczej 33a). 

W 10. rocznicę śmierci Andrzeja Wajdy wspominamy początki wieloletniej fascynacji mistrza teatru i filmu twórczością mistrza literatury. „Teatr sumienia”.

29.10.2026: „Biesy” i „Idiota” w reżyserii Andrzeja Wajdy.

Od sceny do ekranu – różnice i podobieństwa między teatralnymi inscenizacjami „Biesów” i „Idioty” a ich filmowymi ekranizacjami.

05.11.2026: Trzy etapu w życiu Fiodora Dostojewskiego cz.1.

Życie i twórczość Fiodora Dostojewskiego przed katorgą, w czasie zesłania oraz po powrocie z Syberii. Czy doświadczenia biograficzne pisarza pozwalają widzieć w nim pierwowzór trzech skrajnie różnych bohaterów „Biesów”: Mikołaja Stawrogina, Piotra Wierchowieńskiego i Iwana Szatowa?

26.11.2026: Trzy etapu w życiu Fiodora Dostojewskiego cz.2.

Życie i twórczość Fiodora Dostojewskiego przed katorgą, w czasie zesłania oraz po powrocie z Syberii. Czy doświadczenia biograficzne pisarza pozwalają widzieć w nim pierwowzór trzech skrajnie różnych bohaterów „Biesów”: Mikołaja Stawrogina, Piotra Wierchowieńskiego i Iwana Szatowa?

10.12.2026: Trzy etapu w życiu Fiodora Dostojewskiego cz.3.

Życie i twórczość Fiodora Dostojewskiego przed katorgą, w czasie zesłania oraz po powrocie z Syberii. Czy doświadczenia biograficzne pisarza pozwalają widzieć w nim pierwowzór trzech skrajnie różnych bohaterów „Biesów”: Mikołaja Stawrogina, Piotra Wierchowieńskiego i Iwana Szatowa?

14.01.2027: Dostojewski jako dramaturg.

Dlaczego powieści Dostojewskiego mają w sobie coś z teatru? O dialogu, konflikcie i wielogłosowości jego prozy w świetle koncepcji polifonii Michaiła Bachtina.

21.01.2027: „Zbrodnia i kara” – Raskolnikow między monologiem a dialogiem.

Teatralność psychologii. Rozmowy Raskolnikowa z Porfirym, Sonią i Swidrygajłowem jako pojedynki sceniczne, w których ścierają się różne prawdy o człowieku, winie i odpowiedzialności.

2. Semestr

11.03.2027: Kobiety Dostojewskiego – od Marii do Anny.

O kobietach, które kochał, fascynowały go i wpływały na jego życie. O miłości, małżeństwie, namiętności i zależnościach.

01.04.2027: Kobiety Dostojewskiego – Nastazja Filipowna, Gruszeńka, Sonia.

Bohaterki jego powieści jako kobiety uwikłane w spojrzenia, oczekiwania i oceny innych. O miłości, upokorzeniu, prowokacji i próbach zachowania własnej niezależności.

15.04.2027: „Bracia Karamazow” – dramat sądu, winy i ojcobójstwa.

Co dzieje się, gdy powieść zamienia się w salę sądową? Przyjrzymy się procesowi Dymitra Karamazowa – oskarżeniu, świadkom, zeznaniom i publiczności oraz temu, jak każdy z uczestników próbuje stworzyć własną wersję prawdy.

29.04.2027: Dostojewski i „Dziennik pisarza” – między literaturą a publicystyką.

Co dzieje się, gdy pisarz zaczyna bezpośrednio komentować swoją epokę? O „Dzienniku pisarza”, jego poglądach, sporach, obserwacjach społecznych i ideach, które powracają później w jego powieściach.

13.05.2027: Dostojewski na polskiej scenie teatralnej.

Od pierwszych polskich inscenizacji po współczesne interpretacje – jak polski teatr czytał Dostojewskiego? O różnych sposobach przenoszenia wielkiej prozy Dostojewskiego na scenę oraz o tym, jak zmieniały się teatralne interpretacje jego bohaterów, tematów i idei.

Data: I tydzień, środa 13:15-14:45

Miejsce: Rynek Główny 34, III piętro

Tryb: stacjonarny 

Koordynacja: mgr Jakub Bakonyi

Program:

1. Semestr

14.10.2026: Podstawy obsługi smartfona.

Zasady wyboru smartfona i wyposażenia pomocniczego (np. szkła ochronnego, etui, rysika, ładowarki, powerbanka). Włączanie i wyłączanie smartfona. Obsługa przycisków i podstawowych gestów (ruchów sterujących). Ustawienia ekranu blokady (PIN, odcisk palca, rozpoznawanie twarzy). Organizacja ekranu startowego – dodawanie skrótów i widżetów, ustawianie tapety. Korzystanie z listy aplikacji, przełącznika aplikacji, panelu powiadomień i panelu szybkich ustawień. Ustawienia wyświetlacza, dźwięku i wibracji. Ułatwienia dostępu i dyktowanie tekstu. Łączność w telefonie – karty SIM, sieci komórkowe, Wi-Fi, Bluetooth, GPS, NFC. Podstawowe możliwości urządzeń typu wearable (np. słuchawek, zegarków, pierścieni, lokalizatorów).

28.10.2026: Połączenia, aplikacje i dane w telefonie.

Wykonywanie i odbieranie połączeń. Przeglądanie historii połączeń i blokowanie uciążliwych numerów. Wysyłanie i odbieranie wiadomości SMS i MMS. Rozpoznawanie fałszywych wiadomości (np. o rzekomej dopłacie do przesyłki). Dodawanie, porządkowanie i wyszukiwanie kontaktów. Funkcje konta Google/Apple. Obsługa tzw. sklepów z aplikacjami (Google Play, Apple App Store). Instalowanie, aktualizowanie i usuwanie aplikacji. Konfigurowanie uprawnień aplikacji i blokowanie niechcianych powiadomień. Zamykanie aplikacji działających w tle i optymalizowanie pracy baterii. Zarządzanie pamięcią w telefonie. Tworzenie i odzyskiwanie kopii zapasowych różnych rodzajów danych. Postępowanie w sytuacjach awaryjnych (np. zagrożenie życia, utrata telefonu). Ustawianie kontaktów i informacji alarmowych. Lokalizowanie i zdalne blokowanie telefonu.

25.11.2026: Internet, poczta i komunikatory w telefonie.

Obsługa przeglądarek internetowych (np. Chrome, Firefox, Safari). Wyszukiwanie informacji w Internecie. Pobieranie i udostępnianie plików. Przeglądanie plików tekstowych (PDF, DOCX). Obsługa poczty e-mail, kalendarza i notatek w telefonie. Korzystanie z popularnych komunikatorów internetowych (np. WhatsApp, Messenger). Rozpoznawanie fałszywych linków i załączników.

09.12.2026: Urząd w telefonie.

Aplikacja mObywatel – logowanie, dodawanie i wyświetlanie dokumentów (mDowód, mPrawo jazdy, legitymacje), zastrzeganie dokumentów i numeru PESEL, wyświetlanie danych w rejestrach publicznych, wysyłanie i odbieranie korespondencji za pomocą skrzynki e-Doręczeń, podpisywanie dokumentów, funkcje dla kierowców. Potwierdzanie tożsamości i rozpoznawanie fałszywych dokumentów. Bezpieczne korzystanie z kodów QR. Wybrane funkcje innych aplikacji urzędowych (np. mZUS, e-Urząd Skarbowy, mKraków).

20.01.2027: Bank w telefonie.

Aplikacje bankowe – logowanie, wykonywanie przelewów (zwykłych, walutowych, na telefon), przeglądanie historii transakcji, generowanie i zastrzeganie kart płatniczych, ustawianie limitów transakcji, wymiana walut. Specyfika fintechów (np. Revolut). Dodawanie kart płatniczych do portfeli elektronicznych (Google Wallet, Apple Wallet). Dokonywanie i autoryzowanie płatności za pomocą kart płatniczych, portfelów elektronicznych i BLIK. Bezpieczne korzystanie z usług typu „kup teraz, zapłać później” (np. PayPo, Klarna). Rozpoznawanie zagrożeń i zapobieganie typowym oszustwom finansowym (np. na wnuczka, na policjanta, na pracownika banku). Tworzenie bezpiecznych haseł i ich przechowywanie. Metody uwierzytelniania dwuskładnikowego.

27.01.2027: Zdrowie w telefonie.

Aplikacja mojeIKP – obsługa recept i skierowań, rejestracja na wizyty, przeglądanie dokumentacji medycznej, udzielanie upoważnień, weryfikacja ubezpieczenia zdrowotnego, zamawianie kart EKUZ. Funkcje zdrowotne aplikacji mObywatel. Aplikacje do wyszukiwania i zamawiania leków (np. KtoMaLek). Aplikacje do wyszukiwania lekarzy i umawiania wizyt prywatnych (np. ZnanyLekarz). Aplikacje do monitorowania aktywności fizycznej i stanu zdrowia z wykorzystaniem urządzeń wearable (np. Samsung Health, Apple Health).

2. Semestr

10.03.2027: Sztuczna inteligencja (AI) w telefonie – praca z tekstem.

Zasady działania i korzystania ze sztucznej inteligencji, w tym przetwarzania danych osobowych. Obsługa wybranych asystentów AI (np. Gemini, ChatGPT, Copilot, Claude). Pisanie efektywnych poleceń (promptów) – wybór modelu językowego, określanie kontekstu i oczekiwanego formatu, doprecyzowywanie odpowiedzi, praca w kolejnych krokach. Wykorzystanie sztucznej inteligencji do wyszukiwania informacji, pisania i poprawiania tekstów, tłumaczenia, planowania, rozwiązywania codziennych problemów.

24.03.2027: Sztuczna inteligencja (AI) w telefonie – nauka, obraz i dźwięk.

Pisanie efektywnych poleceń (promptów) – kontynuacja. Praca na źródłach tekstowych (np. (Gemini Notebook) i wykorzystanie sztucznej inteligencji do nauki (np. studiowania materiału, nauki języków obcych). Połączenie sztucznej inteligencji z aparatem telefonu (np. Google Lens) – rozpoznawanie przedmiotów, tłumaczenie tekstów ze zdjęcia itd. Korzystanie ze sztucznej inteligencji wbudowanej w aplikacje używane na co dzień. Generowanie obrazów i filmów. Zaawansowana zamiana tekstu na mowę (np. ElevenReader). Oznaczanie treści wygenerowanych przez sztuczną inteligencję. Rozpoznawanie fałszywych nagrań (deepfake) oraz oszustw z użyciem sklonowanego głosu lub wizerunku.

31.03.2027: Zakupy w telefonie.

Aplikacje handlowe (np. Allegro, OLX, Vinted, Zalando). Aplikacje do śledzenia i obsługi przesyłek (np. InPost). Aplikacje do zamawiania gotowych posiłków i artykułów spożywczych (np. UberEats, Wolt, Glovo). Przechowywanie biletów i kart lojalnościowych w portfelach elektronicznych (np. Google Wallet, Apple Wallet, Supercards). Sposoby realizacji wybranych praw konsumenta (odstąpienie od umowy zawartej na odległość, reklamacja z powodu niezgodności z umową, zwracanie przesyłek). Rozpoznawanie fałszywych sklepów i ochrona danych osobowych.

14.04.2027: Podróże w telefonie.

Aplikacje do przeglądania map oraz planowania tras pieszych, rowerowych i samochodowych (np. Google Maps). Zapisywanie ulubionych miejsc i udostępnianie lokalizacji. Aplikacje do wyszukiwania połączeń i zakupu biletów w komunikacji miejskiej (np. Jakdojade) i kolejowej (np. Koleo, PKP Intercity, Portal Pasażera). Obsługa najnowszych biletomatów MPK. Aplikacje do zamawiania przejazdów taxi (np. Uber, Bolt). Aplikacje do wyszukiwania połączeń i zakupu biletów lotniczych (np. Google Flights, Wizz Air) oraz rezerwowania noclegów (np. Booking).

28.04.2027: Zdjęcia i filmy w telefonie.

Ustawienia aparatu. Wykonywanie zdjęć i filmów. Edytowanie zdjęć i filmów z wykorzystaniem sztucznej inteligencji (AI). Porządkowanie multimediów. Wykonywanie kopii zapasowych zdjęć i filmów oraz zwalnianie pamięci.

12.05.2027: Media społecznościowe i serwisy streamingowe w telefonie.

Facebook i Instagram – tworzenie kont, wyszukiwanie i dodawanie znajomych, przeglądanie i dodawanie postów/relacji, ustawienia profilu i prywatności. Konsekwencje publikowania wizerunku i danych osobowych. Serwisy streamingowe do odtwarzania filmów (np. YouTube, Netflix) i muzyki (np. Spotify).

Data: czwartki, 15.00 - 16.30

Miejsce: Rynek Główny 34, III piętro

Tryb: stacjonarny 

Koordynacja: dr Tomasz Pardela 

Program:

1. Semestr

15.10.2026 (I tydzień): Organizacja pracy na komputerze

Internet

Wprowadzenie do AI

AI w codziennych zadaniach

Poczta e mail

Komunikacja online

2. Semestr 

AI w komunikacji

Podstawy grafiki komputerowej

AI w tworzeniu obrazów

Edytory tekstu

AI w edycji tekstu

AI w analizie danych

Data: środy, 13.15 - 14.45

Miejsce: Pałac Krzysztofory, Rynek Główny 35, Sala Miedziana 

Tryb: stacjonarny 

Koordynacja: dr Piotr Hapanowicz (Muzeum Krakowa)

Program - 1 semestr: 

21.10 „Ateny polskie”. Rozwój krakowskiej nauki w dobie autonomii galicyjskiej, dr Piotr Hapanowicz (Muzeum Krakowa)

28.10 Mikołaj Kopernik - rewolucjonista ponad swoje czasy, Tomasz Karżewicz

4.11 Życie codzienne w średniowiecznym Krakowie, Adrian Tylek

18.11 Kramy, jatki, stragany – czyli handel na krakowskim Rynku w czasach nowożytnych, dr Walery Bubień

25.11 Hrabia Stanisław Wodzicki – udzielny władca: Wolnego Miasta Krakowa, dr Piotr Hapanowicz (Muzeum Krakowa)

2.12 Ogród Botaniczny - najstarszy tego typu obiekt w Polsce, Tomasz Karżewicz

9.12 Pieniądz w średniowiecznym Krakowie, Adrian Tylek

16.12 Rynek kleparski na przestrzeni dziejów, dr Walery Bubień

13.01 Prezydenci Krakowa doby autonomicznej (1866-1918), dr Piotr Hapanowicz

20.01 Rzeczpospolita Krakowska - między wolnością i niewolą, Tomasz Karżewicz

27.01 Król Władysław Jagiełło, Adrian Tylek

3.02 Plac Wolnica – historia miejsca, dr Walery Bubień